نشان مىدهد كه درمجموع طول سورهها از زياد به كم است و اين امر به اصلى مىماند كه سورهها بر مبناى آن مرتب گرديده است . همچنين همينقدر آشكار است كه از نظم طولى دقيق ، بارها عدول شده است و لازم است كه نسبت به تأكيد بيش از حد بر قاعدهاى مكانيكى از اين دست ، كه احتمالا اعتبار مطلق ندارد احتياط داشته باشيم . به نظر مىرسد بعضى از عدولها از قاعدهء طولى [ از زياد به كم ] ، مربوط به اين گروه سورهها [ ى داراى حروف مقطعه ] است . مثلا اگر گروه سورههاى 40 تا 46 را در نظر بگيريم ، خواهيم ديد كه اولين آنها اندكى بلندتر از سورهء 39 است ، حال آنكه سورهء شمارهء 45 ، و بهويژه سورهء شمارهء 44 ، نسبت به جايشان كوتاهند . چنين به نظر مىرسد كه نظم طولى [ از زياد به كم ] كنار گذارده شده تا قبل از تدوين نهايى ، گروه سورههاى حواميم در موقعيت كنونىشان قرار گيرند . نمونهء ديگر اينكه ، اگر گروه سورههاى « الر » دار را در نظر بگيريم ، مىبينيم كه سورههاى 10 ، 11 ، 12 تقريبا از نظر طول در موضع مناسبشان قرار گرفتهاند ، اما سورههاى 13 ، 14 ، 15 [ نسبت به جايشان ] كوتاهند ؛ و در سورهء 16 ، دوباره به طولى برابر با سورهء 10 مىرسيم . چنين به نظر مىرسد كه اين گروه به عنوان يك مجموعهء منسجم و مرتبط ، در جاى فعلىشان گنجانيده شدهاند . از سوى ديگر ، سورههاى « الم » دار در موقعيتها و جاهاى مختلف قرار داده شدهاند : سورهء 2 و 3 ، كه بلندترين آنهايند در آغاز اين گروه ، و سورههاى 29 تا 32 در گروهى بس دور تر قرار دارند ، چنانكه گويى عدول از اين قاعده [ طولى ] فوق العاده زياد بوده است ، و لذا اين گروه به دو بخش تقسيم شدهاند .
اين واقعيتها مؤيد اين فرضيه است كه ، هنگامى كه نظم و ترتيب فعلى سورهها تثبيت شد ، گروه سورههاى داراى حروف مقطعهء مرموز مشخصا وجود داشت .
البته اين امر پرتو روشنگرى بر معناى اين علايم يا نمادها نمىاندازد . ولى با تكيه بر اين استنباط و آن احاديث كه مىگويد زيد بن ثابت پس از درگذشت حضرت رسول [ ص ] قرآن را جمع و تدوين كرد ، بعضى محققان اروپايى اين حروف را بهمثابهء حروف اختصارى نامهاى اشخاصى تلقى كردهاند كه سورههايى چند را براى خود جمع ، يا حفظ ، يا مكتوب كرده بودند و زيد اين سورهها را از ايشان گرفته بود ؛ مثلا حواميم از كسى گرفته شده است كه نامش بهصورت « ح » و « م » اختصار يافته است ، و نظاير اين . اين
در آمدى بر تاريخ قرآن ( فارسى ) — صفحة 102
مساهمون: ريچارد بل
ص١٠٢