در آيهء 18 سورهء الذاريات متوقف شد و توسط دو مفسر بعدى دنبال شد . نخستين از اين مفسران نجم الدين دايه ( در گذشته 654 ) بود كه تفسيري از آغاز سورهء النجم نوشت و آن را با تفسير استاد با عنوان بحر الحقائق و المعارف منتشر نمود .
دومين مفسر علا الدولة سمنانى ( در گذشته 736 ) بود و تفسير وى با سورهء الطور آغاز مىشود ( و اين تفسير عرفانى به معناى دقيق كلمه است كه هفت بطن قرآن را توضيح مىدهد و مؤلف اين هفت بطن را با هفت عضو لطيف انسان مطابق مىداند ) سمنانى اثر خود را جداگانه منتشر نمود يعنى بىآنكه اثر نجم كبرى را به تفسير خود ضميمه كرده باشد اما در عوض تفسير فاتحه و شرحى در تأويل را در آغاز اثر خود آورد .
2 - در نخستين نگاه اين تصور كلى كاملا رضايتبخش است و با سنتى دراز آهنگ مطابقت مىكند . اين سنت ، بيان خود را در يادداشتى مىيابد كه نسخه نويسان بر دستنوشتهء تهران افزودهاند كه اين تفسير شامل تفسير سمنانى و تفسير ديگرى است كه بدون هيچ مقدمه اى با سورهء مريم آغاز و با آيهء 19 سورهء الذاريات به پايان مىرسد . « 32 » در همين جاست كه يادداشتى به دنبال متن آورده شده است كه مىگويد : « نويسنده تا بدين جا رسيده بود كه به رحمت ايزدى پيوست .
رحمة الله عليه . اين اثر به دست نجم الدين دايه ، مريد شيخ ، به پايان رسيد .
رحمة الله عليهما . « بنا بر اين نسخه نويس به خوبى مىدانسته است كه بعد از سورهء مريم به رونويسى تفسير نجم الدين كبرى مىپردازد كه ، چنان كه گفته شد ، نجم الدين دايه تحرير آن را دنبال كرده بود . اين مطلب با تصويرى كه توسط فريتس ماير ارائه شده است مطابقت دارد .
با تأسف بايد بگوييم كه تفسيري كه در دنبال تفسير ياد شده آمده است اثر نجم الدين دايه نيست بلكه از سمنانى است . اما خود سمنانى مطلب ديگرى را بيان مىكند . سمنانى در ضمن تفسير سورهء القمر ( ورق 12 ألف ) توضيح مىدهد كه چگونه نجم الدين دايه رازي به تفسير قرآن پرداخته بود . در آغاز تفسير سورهء النجم ، نجم الدين دايه خداى را شكر گزارده بود كه أو را به تفسير سورهء النجم و انجام آن موفق كرده است . اما سمنانى مىگويد كه در اين زمان
هامش
« 32 » - تهران ، كتابخانهء ملى فردوسى ، دستنوشتهء شمارهء 1047 سابق : نسخهء نخستين تفسير مورخ 28 شوال 1009 هجرى و تفسير سمنانى كه به دنبال آن مىآيد مورخ 1010 هجرى است .