« نجم الدين دايه در بستر بيمارى افتاده و ستارهء درخشانش أو را از زمين انسانها به آسمان الهى انتقال داد » . بدينسان سمنانى به فكر ادامه و خاتمهء تفسير به أسلوب تأويل عرفانى خاص خود مىافتد . « 33 » سخن سمنانى كاملا روشن است و به سختى مىتوان با آن مخالفت كرد . أو اثر نجم الدين كبرى را دنبال نكرده بلكه تفسير ناتمام نجم الدين دايهء رازي را ادامه داده است . اثر نجم الدين دايهء رازي دنبال تفسير نجم الدين كبرى نيست كه تا آيهء نوزده سورهء الذاريات نوشته شده و نجم الدين دايه با از سر گرفتن آن از همان آغاز قرآن ، تفسير را به پايان رسانده باشد . درست است كه اثر نجم الدين دايه نوشتهء استاد خود نجم الدين كبرى را از سر گرفته است اما اين اثر همان جايى به پايان مىرسد كه سمنانى گفته و اثر سلف خود را دنبال كرده است .
خلاصه اينكه تعارضى ميان يادداشت ياد شده در بالا كه نجم الدين دايه را دنبال كنندهء اثر نجم الدين كبرى بعد از سورهء الذاريات مىداند و بيان سمنانى وجود دارد . اين تعارض ما را در برابر انتخابى قرار مىدهد . اجتهاد سمنانى كه به دقت مىداند با كدام متن سر و كار دارد به نظر ما ترجيح دارد . چنين مىنمايد كه در طول زمان خلطى ميان دو نجم الدين انجام شده است . اشتباه ميان دو عنوان عين الحيات و بحر الحقائق و مؤلف هر يك از آنها اين امضا را تأييد مىكند . از سويى ، گاهى ميان دو تفسير نجم الدين دايه و نجم الدين كبرى اشتباه شده است و از سوى ديگر اثر نجم الدين دايه ، بحر الحقائق ، گاهى به نجم الدين كبرى نسبت داده شده است . « 34 » اگر نمىتوانستيم به مقايسهء ميان متنهاى عين الحيات نجم الدين كبرى و بحر الحقائق نجم الدين دايه بپردازيم نمىتوانستيم اين مسئله را پايان يافته تلقى نماييم .
3 - اين مقايسه را مديون آقاى عثمان يحيى هستيم . از مقايسهء آقاى عثمان يحيى چنين بر مىآيد كه تفسير نجم الدين كبرى ، عين الحيات ، از حدود سوره هاى النساء يا المائدة فراتر نرفته است . نجم الدين دايه اثر أو را از همان آغاز قرآن با عنوان بحر الحقائق از سر گرفته و تا سورهء الذاريات و يا بنا به گفتهء صريح سمنانى تا سورهء النجم دنبال كرده است . بدينسان سمنانى تفسير را از سورهء
هامش
« 33 » - ر . ك . به مقالهء ياد شده در شمارهء 31 ( ص 1800 يادداشت شمارهء 52 ) و كتاب ياد شده در شمارهء 18 .
« 34 » cf . Yahia , Historie et classification d l'oeuvre d'ibn' Arabi , Damas , Institut francais 1964 vol . I