« اعداد » و « استعداد » هر دو به يك معنى است
« مِنْ قُوَّةٍ »
؛ يعنى « آنچه سبب و عامل قوّت و عامل پيروزى بر دشمن مىباشد » اعمّ از عدّه و عدّه و ابزار كار . آيه صراحت دارد در امر به رباط و مرزدارى و آن حفظ مرزهاى اسلام از تهاجم دشمن يا ارهاب آن . از اينرو گفته است :
« تُرْهِبُونَ »
؛ يعنى « آنان را مىترسانيد » مثل اينكه جواب از يك سؤال مقدّر مىباشد و آن سؤال اينست : چرا براى آنان آنچه را در توان داريم ، ابزار و ادوات تهيّه كنيم ، در حالى كه دشمن غايب از ما است . پاسخ داده است كه آمادهسازى قوّت و قدرت جهت ترساندن است ، نه قتال و جنگ تا حضور دشمن شرط بوده باشد و احتمال دارد كه حال از
« أَعِدُّوا »
شده باشد ؛ يعنى « آماده سازيد در حالى كه آنان را مىترسانيد » . ريشهء « ترهبون » از ارهاب است و آن « ترساندن و إخافه » مىباشد . ضمير در كلمهء « به » به
« مَا اسْتَطَعْتُمْ »
برمىگردد و
« عَدُوَّ اللَّهِ »
گفته شده است كه اهل مكّه مىباشد . « 1 » چون مسلمانان در حال حرب با قريشيان بودند ، در اين ديدگاه . اشكالى هست ، چون بارها گفتهايم كه خصوص سبب ، يا شأن نزول ، نمىتواند مخصّص حكم بوده باشد ، بلكه اين حكم عامّ است در مورد هر دشمن خدا و بدخواه او .
« وَ آخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ »
گفته شده است منظور از « آخرين » بنى قريظه بودهاند و سدّى گفته است : مقصود مردم فارس است و حسن گفته است : مقصود « منافقان » مىباشند و اين قول بهتر است ، چون خداوند متعال مىفرمايد : شما نمىدانيد ، ما مىدانيم و بعيد هم نيست كه مقصود از آنها ، « باغيان » بوده باشند . چون ضمير
« مِنْ دُونِهِمْ »
اشاره به دشمنان خدا است و طبرسى گفته است ؛ « مقصود از كافران از جنس جنّ هستند . « 2 » چون وارد شده است كه صهيل الخيل آنان را آزار مىنمود . در اينجا فوايدى هست » .
فوايدى چند :
1 - گفته شده است مقصود از « قوّه » عبارت از تيراندازى و افكندن تير مىباشد .
اين تفسير را عقبة بن عامر از رسول خدا ( ص ) روايت كرده است و از عكرمه نقل شده
هامش
( 1 ) . كشاف ، ج 2 ، ص ، 232 .
( 2 ) . مجمع البيان ، و كشاف ، ج 2 ، ص 232 ، فقه القرآن ، ج 1 ، ص 234 .