[ 147 ] آيهء ششم :
« يا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَ الْمُنافِقِينَ وَ اغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ »
« 1 » ؛
« اى پيامبر ! با كافران و منافقان جهاد و مبارزه كن و بر آنان بسيار سخت گير ( و بيش از اين ، با آن عناصر فاسد و پليد مدارا نكن ، مسكن و مأواى آنان دوزخ است كه منزلگاه بسيار بد و دردناك خواهد بود ؟ » .
ابن عبّاس گفته است : « جهاد كفّار با شمشير و نيزه است و جهاد منافقان با زبان و بيان ؛ يعنى : حجّت و برهان بر آنان اقامه نهايى و وعظ و اندرز بدهى » جبايى هم اين قول را پسنديده است ولى حسن و قتاده گفتهاند ؛ « جهاد منافقين ، با إقامه حدود بر آنان مىباشد » . « 2 »
در اين سخن ، ايرادى است و آن ايراد اين است كه حدود بر فاسقان از مسلمانان نيز اقامه مىگردد و منحصر به منافقين نيست . در عين حال اينكه به اين امر ، « جهاد » نمىگويند بلكه « إجراى احكام الهى » گويند .
« وَ اغْلُظْ عَلَيْهِمْ »
؛ « به آنان كلام غليظ را بشنوان و محبّت ردّ و بدل منما و هرگز رقّت قلب و عطوفت ؛ خرج نده ! از ابن مسعود نقل است : « اگر كسى با دست خود توان نداشته باشد ، پس با زبان خويش و اگر با زبان نيز نتوانست كارى انجام دهد ، با ترشرويى و نشان دادن چهرهء عبوس و اگر با چهره عبوس هم نتوانست ، با قلب خويش با بغض و تبرّى از آنان اين كار را انجام دهد « 3 » » . و در قرائت اهل بيت ( عليهم السّلام ) آمده است : « با كفّار توسّط منافقين مجاهده نما » گفتهاند : آن بزرگوار را با منافق مجاهده نمىكردند ، بلكه او را به سوى خود جذب مىنمودند . اگر اين سخن صحيح بوده باشد ، پس آنان به گفتههاى خويش أعلم مىباشند و گرنه قرائت مشهوره كه به صورت متواتره نقل است ، دليل قرائت مشهوره مىباشد و همان قرائت ، حجّت مىباشد ؛ چون مقصود اصلى ، تأليف قلوب منافقين نبوده است ، بلكه وسيلهاى بوده تا قلوب آنان نرم شود تا آن حجّتى را كه بر آنان وارد مىآيد ، بپذيرد و شنواى موعظه شوند و بر شنيدن دليل بر ضدّ آنان ، آمادگى داشته باشند . اين برنامه همان جهاد مأموربه مىباشد « 4 » .
* * *
هامش
( 1 ) . سورهء توبه ، آيهء 73 .
( 2 ) . تفسير كشاف ، ج 2 ، ص 290 ، ذيل آيهء 73 ، سورهء توبه .
( 3 ) . كشاف ، ج 2 ، ص 290 ، ذيل آيهء 73 .
( 4 ) . مجمع البيان ، ذيل آيهء 73 ، سورهء توبه .