3 - تفاوت بين حكم اوّل و دوّم اين است آنوقت چون مسلمانان در اقليّت بودند ، خداوند متعال مكلّف ساخت كه ده نفر در برابر صد نفر مقاومت كنند ، هرچند كه در آنان ضعف را مىدانست و هنگامى كه كثرت پيدا كردند ، اين مانع در آنان ، زايل گرديد و به علّت وسعت رحمتش ، به آنها تخفيف داد .
برخى كلمهء
« ضَعْفاً »
را با فتح ضاد و ضمّ آن خواندهاند و به تبعيّت از قاريان هفتگانه و ابو جعفر آن را « ضعفاء » به صورت جمع قرائت كردهاند .
4 - چرا عدد را در ناسخ و منسوخ تكرار نموده است ؟ چون اوضاع در مقاومت و پايدارى اختلاف پيدا مىكند ، چهبسا ده نفر نمىتوانند با صد نفر مقابله كرده و برابرى نشان دهند و صد نفر نمىتوانند با هزار نفر مقاومت كنند و گاهى صد نفر با دويست نفر و هزار نفر با دو هزار نفر مىتوانند پس تكرار دلالت بر آن است كه همواره غلبه و پيروزى با وجود همهء قلّت و تعداد كم ، با مؤمنان است و با همه كثرت و تكثّر ، مغلوب بودن با كفّار است . به عبارت ديگر ، قرينهء دوّم را ذكر نموده است تا نشان دهد غلبه و پيروزى همواره بر مؤمنان تحقّق دارد ، هرچند كفّار تعدادشان زيادتر باشد و حتّى چندين برابر مسلمانان هم گردند .
5 - مدلول آيه ، وجوب ثبات و پايدارى جمع در مقابل دو برابر خويشتن مىباشد و بيش از دو برابر واجب نيست . و اگر دويست نفر ضعيف شكست نخورند و يك نفر از دو نفر يا خير ؟ اولى اين است كه جايز نيست ، چون عدد در صورت تقارب اوصاف معتبر است . بنابراين جايز است كه صد نفر از مسلمانان ضعيف و ناتوان ، از مقابل صد نفر پهلوان و افراد قوى ، فرار كنند ، در صورتى كه احتمال ضعف مىدهند .
6 - اگر كفّار بيش از چند برابر شدند ، و دوّمين حال احتمال سلامت و پيروزى داده شود ، ثبات و پايدارى مستحبّ مىباشد ، ولى اگر احتمال ضعف داده شود ، فرار واجب است ، چون خداوند مىفرمايد :
« وَ لا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ »
« 1 »
7 - اگر روبرويى و مواجهه به صورت گروهى و جمعى نباشد . بلكه دو نفر با يك نفر درگير شوند ، آيا در اين صورت هم پايدارى و ثبات لازم است يا خير ؟ دو احتمال وجود دارد : يكى اينكه مشركان زائد بر چند برابر نيستند ، پس بايد مقاومت كرد و ديگر اينكه جائز است حكم در آيه مختص جماعت و گروه مىباشد ، چون شكل گروهى ، خود ، داراى اثر و ثمرى است .
* * *
هامش
( 1 ) . سورهء بقره ، آيهء 195 .