[ 140 ] آيهء دهم :
« لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَى الْمَرْضى وَ لا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ ، إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَ رَسُولِهِ ما عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ
« 1 »
»
؛
« بر ضعيفان ، مريضان ، و ناتوانان مالى ، حرج و مشقّتى نيست ، در صورتى كه نسبت به خدا و رسول او اخلاص ورزند ، و بر نيكوكاران راهى نيست و خداوند بخشنده و مهربان مىباشد » .
معافشدگان :
اين آيهء شريفه صراحت بر اين دارد كه « جهاد » بر اين چند دسته واجب نيست :
ضعفاء : كه عبارت از سالخوردگان ، زمينگيران كه اخلاص و ايمان به خدا و رسول او دارند . در آيه دلالت است بر اينكه تكليف از فرد ناتوان برداشته شده است ؛ خواه ناتوان جانى باشد يا مالى . پس بر چنين شخصى واجب نيست كه « نائب » بگيرد و هرچند كه از نظر مالى قدرت و توان گرفتن نائب را داشته باشد ولى برخى از اصحاب ما گفتهاند : فردى كه از نظر بدنى ناتوان است ، ولى از نظر مالى مقتدر و توانا است . لازم است از طرف خود نائبى بگيرد و به جهاد اعزام دارد ، چون در آيهء شريفه آمده است : « و مكروه شمردهاند كه با اموال و انفس خود در راه خدا مجاهده نمايند » .
خداوند متعال آنان را مذمّت نموده است كه اموال خود را با داشتن توان ، إنفاق ننمودهاند و اين مذمّت و شماتت ، در مورد جهاد با نفس نيست و گرنه انفاق فرد بر ضرر خويشتن مىگشت . پس بدون إنفاق مطلوب بود . در اين رأى قوّتى است و در آيه دلالتى است بر اينكه بر برده و غلام هم واجب نيست ، چون در آيه آمده است :
« وَ لا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ »
؛ « و مالى پيدا نمىكنند كه در راه خدا إنفاق و احسان نمايند » و افرادى كه تحت سلطه ديگران هستند . از مصاديق بارز اين آيه مىباشند » .
« عَبْداً مَمْلُوكاً لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ »
؛ « بندهء مملوكى است كه هيچ تاب و توان و قدرت مالى ندارد » .
* * *
بخش دوم : در كيفيّت جنگ ، وقت اقدام و برخى از احكام آن
[ 141 ] آيهء اوّل :
« يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ ، قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَ كُفْرٌ بِهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ إِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَ الْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَ
هامش
( 1 ) . سورهء توبه ، آيهء 91 .