كردند و تعدادشان افزون شد ، چنين حكمى منسوخ شده است ، چون بعدها اين آيه نازل شد
« وَ ما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً »
« 1 » روا نيست كه همگى مؤمنين بكوچند و حوزهء اسلام را تنها بگزارند .
3 - قتاده گفته است : اين حكم كه مسلمانان نمىتوانند بدون عذر و بهانه از رسول خدا ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) تخلّف ورزند ، اما جز او از ديگر پيشوايان جايز است از آنان ، تخلّف ورزند . « 2 » و اوزاعى گفتهاند : اين حكم شمول دارد ، هم به آغاز اسلام و هم به پايان امّت اسلام و آن موافق مذهب ما است كه معتقديم امام ، قائممقام رسول خدا ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) است در تمام احكام . بلى ، جهاد از واجبات كفايى است ، هنگامى كه جمع من به الكفايه به آن قيام ورزيدند ، از ديگران ساقط مىگردد .
4 - از اين آيه استفاده مىشود كه هر نوع زحمت ، مشقّت ، گرسنگى ، تشنگى يا إنفاق و احسان كه در راه حجّ و جهاد يا زيارت يكى از معصومين ( عليهم السّلام ) يا طلب علم و انجام طاعت كه عائد انسان مىگردد ، ثواب آن در نامهء اعمال صاحب آن نوشته مىشود . حتّى اگر به نتيجه مطلوب هم نرسد يا در جريان كار ، عذر و بهانهاى بىآنكه از ناحيه او باشد . پيش آمده باشد .
* * *
[ 139 ] آيهء نهم :
« لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَ الْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً وَ كُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً »
؛ « 3 »
« هرگز برابر نيستند افرادى از مؤمنان كه از جهاد تقاعد ورزيدهاند . در حالى كه داراى ضرر و مرضى نيستند ، و افرادى كه در راه خدا با اموال و نفوس خود ، مجاهده مىنمايند ، خداوند مجاهدان را بر متقاعدان برترى داده است . خداوند به هر كدام وعدهء نيكى داده است ولى مجاهدان را بر قاعدان با اجر و پاداش بزرگى ، برترى داده است .
كلمهء « غير » با حركات سهگانه قرائت شده است . « ضمّه » به آن جهت است كه صفت « قاعدون » يا بدل آن مىباشد ، و « نصب » به علّت استثناء مىباشد ولى زجّاج يكى از نحويان گفته است : حال از قاعدان مىباشد ، يعنى : مساوى نيستند بازنشستگان
هامش
( 1 ) . سورهء توبه ، آيهء ، 122 .
( 2 ) . مجمع البيان ، ذيل آيه 121 ، سورهء توبه .
( 3 ) . سورهء نساء ، آيهء 95 .