كه اوّل خود و در مرحلهء دوّم اهل و ذريّهء خود را بايد نجات بدهد . بعضىها گفتهاند :
منظور از « ذريّه » امّت محمّد ( ص ) مىباشد و از امام صادق ( عليه السّلام ) نقل شده است كه فرمود : « خصوص بنى هاشم مراد است » « 1 » .
« وَ أَرِنا مَناسِكَنا »
؛ يعنى : جايگاه ما را در حجّ معرّفى نما « خداوند هم دعاى آنان را اجابت نمود و جبرئيل را فرستاد تا مناسك و مراسم حجّ را از اوّل تا روز عرفه ، نشان داد . هنگامى كه به عرفات رسيد ، گفت : اى ابراهيم ! آيا شناختى ؟ گفت ؛ آرى ! پس از آن زمان روز « عرفه » و آن مكان صحراى « عرفات » ناميده شد .
« وَ تُبْ عَلَيْنا »
؛ « پروردگارا در ارتباط با ترك آنچه كه انجام آن براى ما اولى و بهتر بوده ، مانند ترك مندوبات و مستحبّات و مشغول شدن به كارهاى مباح به سوى ما عنايت نما » . زيرا عصمت ابراهيم و اسمعيل . مانع از آنست كه مرتكب گناهى بشوند ؛ يعنى : « منظور از « توبه » توبه از گناه و معصيت و خلاف شرع نبوده است .
يك نكته : در آيهء شريفهء سوره برائت
« وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ »
؛ « بزرگترين روز حج خدا و رسولش به مردم اعلام مىدارند كه بعد از اين ، خدا و رسول بيزارند » . مراد از « حجّ » روز عرفه است ؛ زيرا جاى وقوف به عرفه ، حجّ ناميده شده است و از آن جمله است قول رسول خدا ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) كه فرمود : « الحجّ يوم عرفه « 2 » » ؛ « حجّ روز عرفه است » و همين امر از على ( عليه السّلام ) نيز روايت شده است و آقاى عطاء گفته است كه : حجّ اكبر ، چيزى است كه در آن وقوف باشد و حجّ اصغر آن است كه در آن وقوف نباشد و آن عمره است . بعضىها گفتهاند : مراد ، روز نحر و قربانى است . اين مطلب از على ( عليه السّلام ) و ابن عبّاس و از امام صادق ( عليه السّلام ) نيز روايت شده است .
بعضىها گفتهاند : مقصود از « يوم حجّ اكبر » همهء ايّام حج است ، و از حسن نقل شده كه گفته است : « يوم حجّ اكبر » روزى است كه سه عيد در آن اتّفاق افتاده باشد :
عيد مسلمين ، عيد يهود و عيد نصارى . « 3 » روايت شده است كه در گذشته چنين چيزى اتفاق نيفتاده است و تا روز قيامت نيز چنين چيزى هم اتّفاق نخواهد افتاد .
* * *
هامش
( 1 ) . مجمع البيان ، ذيل آيهء 28 ، سورهء بقره .
( 2 ) . غوالى اللئالى ، ج 2 ، ص 93 ، حديث 247 .
( 3 ) . تفسير كشاف ، ج 2 ، ص 245 . ذيل آيهء 3 ، سورهء توبه .