« فَنَسِيَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً »
؛ « ما از آدم از پيش پيمان گرفته بوديم ، امّا او فراموش كرد ، عزم استوارى براى او نيافتيم » .
2 - 137
« ثُمَّ أَفِيضُوا »
؛ « سپس كوچ نماييد » كلمهء « ثمّ » ترتيب و تراخى را إفاده مىنمايد ، بنابر قول اوّل ( كوچ نمودن از عرفات ) به حسب ترتيب به اينگونه است كه در آيه تقديم و تأخير است و تقدير آيه چنين است :
« لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ
ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ
فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ »
كه جملهء
« ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ »
بعد از
« مِنْ رَبِّكُمْ »
بوده است ( دقّت كنيد ) اين قول ضعيف است .
برخى هم گفتهاند معناى « ترتيب » تفاوت و فرق گذاردن بين هر دو افاضه است كه يكى از آنها حقّ و ديگرى ناحق است .
ولى حقّ مطلب آنست كه تراخى و ترتيب همانطورى كه از لحاظ زمان متصوّر است ، از لحاظ رتبه ، و منزلت ، نيز قابل ملاحظه است ، مثل قول خداوند :
« كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ، ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ
« 1 »
»
؛ « نه چنين است كه به زودى خواهيد دانست ( كه پس از مرگ چه سختىهايى دربر داريد ) باز هم خواهيد دانست ( كه در قيامت با چه عذابهايى روبهرو هستيد ) كه مراتب علم و آگاهى به حسب حالات مختلفهء نفس در ارتباط با انگيزههاى بازدارنده از علم و آگاهى ، متفاوت مىباشد ؛ هرچه از موانع دور باشد ، آگاهى بيشترى دارد . و در آيهء مورد بحث إفاضهء اوّل از لحاظ رتبه و ارزش ، نسبت به افاضهء دوّم در رتبه پايينترى قرار دارد .
* * *
[ 113 ] آيه پنجم :
« فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ ، كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا وَ ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَ فِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النَّارِ أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَ اللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ »
؛
« پس هنگامى كه مناسك حجّ خود را برگزار نموديد ، ذكر خدا گوييد ، همانگونه كه پدران و نياكان خود را ياد مىكنيد ، بلكه از آن بيشتر و گروهى از مردم مىگويند :
خداوندا ! در دنيا به ما نيكى عطا فرما ولى آنان در آخرت بهرهاى نيست و گروهى مىگويند : پروردگارا ! به ما در دنيا نيكى و در آخرت نيز نيكى مرحمت فرما و ما را از
هامش
( 1 ) . سورهء تكاثر ، آيهء 3 .