زمان اختيارى وقوف در مشعر ، از طلوع صبح روز دهم تا طلوع آفتاب روز است و وقت اضطرارى آن ، تا زوال خورشيد است .
حدود مشعر : حد و حدود مشعر از مأزمين تا حياض و تا وادى محسّر است . « مشعر » بر وزن مفعّل است و از مادّهء « شعاره » به معناى نشانه مىباشد و نشانهء عبادت است و نام ديگر آن « حرام » است و به جهت احترام و حرمتى كه دارد ، به اين نام ياد شده است .
و به آن « مزدلفه » نيز مىگويند كه از « ازدلف » به معناى قرب و نزديك شدن گرفته شده است و مردم در آنجا به هم نزديك مىشوند و « جمع » نيز مىگويند ، به خاطر آنكه آدم ( عليه السّلام ) و حوّا در آنجا اجتماع نمودند . و « جمع » بين « صلوة مغرب و عشاء » در آنجا مستحب است . و منظور از
« فَاذْكُرُوا اللَّهَ »
مطلق سبحان اللّه ، و الحمد للّه ( و جملاتى شبيه آنها ) گفتن است .
4 -
« وَ اذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ »
؛ يعنى : خدا را با نيكى ياد كنيد ، همانطورى كه شما را به سوى مناسك و عبادتهاى نيك ديگر ، هدايت نموده است . كلمهء « ما » در « كما » يا « مصدريه » است ( يعنى خدا را ياد كنيد ، ياد كردنى . . . ) و يا « ما كافّه » است ( يعنى ياد كنيد به اندازهء كافى . . . ) .
« وَ إِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ »
؛ يعنى : گرچه شما پيش از هدايت و يا پيش از پيامبر اسلام ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) از گمراهان و جاهلين به ايمان و طاعت الهى بوديد ، كلمهء « ان » مخفف از « انّ » كه مخفف از مثقله - انّ ، است ) و « ان » كه براى نفى است ، فرق بگذارد .
* * *
[ 112 ] آيهء چهارم :
« ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ ، وَ اسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ
« 1 »
»
؛ « سپس از همانجا كه مردم كوچ مىكنند ( به سوى سرزمين منى ) كوچ كنيد و از خداوند آمرزش بطلبيد كه خدا آمرزنده و مهربان است » .
در ارتباط با آيه مذكور چند فايده است :
1 - درباره « إفاضه « 2 » » دو قول است :
هامش
( 1 ) . سورهء بقره ، آيهء 199 .
( 2 ) . « إفاضه » از مادهء فيض است و به معناى جريان و ريزش آب وقتى كه مردم بهطور دستهجمعى از جايى به نقطهاى با سرعت حركت مىكنند ، و بىشباهت به يك جريان نهر جارى نيست . ( مترجم )