منزلهء جمع مىباشد ؛ مانند قول خداوند كه مىفرمايد : « ابراهيم به منزلهء يك امّت است » . « 1 »
در اين جواب نظر و اشكالى است چون استعمال مفرد به منزلهء جمع مجاز است نه حقيقت .
جواب ديگر : مقام ابراهيم متضمّن چندين نشان است 1 - اثر هر دو پاى حضرت در سنگ 2 - فرورفتن پا در آن سنگ تا بند پا و 3 - نرم بودن قسمتى از سنگ و سفت بودن بعضى از آن . 4 - محفوظ ماندن آن سنگ از دستبرد مشركين با آن همه دشمنى و باقى ماندن تا مدّت دو سال . بنابراين اگر « مقام ابراهيم » براى بيان « آيات بيّنات » ( نشانهاى روشن ) باشد ، ايرادى ندارد .
در اين توجيه . . . اشكال اين است كه خود مقام ، نشانه نيست ، بلكه در آن نشانهايى موجود است ، بنابراين جايز نيست چيزى كه در آن نشانههايى باشد ، عطف بيان قرار گيرد براى خود نشانهها ، چه آنكه طبق قاعده « بيان و مبيّن » بايد بر يك شىء صادق باشد و يا يك چيز بوده باشد .
« وَ مَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً »
؛ « كسى كه وارد حرم شود ، در امان است » . اين جمله نشانهء دوّم است و نشانهء اوّل ( مقام ابراهيم ) و نشانهء دوّم ، هر دو و يا همهء نشانههاى ديگر در خفا و پنهانى است ، مانند قول شاعر ( جرير ) فرزندان حنيفه « سه ثلث بودند يك ثلث راست و مستقيم هستند ، يك ثلث از بردهها و مولاها مىباشند ، يك ثلث را مخفى داشته و بيان نكرده است » . همچنين فرمايش رسول اكرم ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) كه فرمود : « از دنياى شما سه چيز را دوست مىدارم ، بوى خوش ، زن و روشنى چشم من در نماز است » .
« در اين سخن اشكال است ، چه آنكه مخفى بودن هنگامى است كه نشانهء چيزى كه مخفى داشته شده است ، موجود باشد ، مانند قول جرير كه ثلث ( يك سوم ) باقى ، افرادى غير از بردهها ، مولاهاى آنها هستند . و فرمايش رسول اكرم ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) از موارد خفا نيست .
ولى آنچه بهتر به نظر مىرسد اين است كه « مقام ابراهيم » عطف بيان است براى « خبر إنّ » ( للّذى ببكّه مباركا » ، زيرا همهء حرم مقام ابراهيم ( عليه السّلام ) است ،
هامش
( 1 ) . سورهء نحل ، آيهء 120 .