و اين حديث دليل بر استحباب نماز جماعت است . معتضدا به اصالت برائت از وجوب پشتيبان دليل استحباب : شك مىكنيم كه آيا جماعت واجب است يا نه ؟
اصالة البرائة جارى مىشود و اصل ، عدم وجوب جماعت مىباشد و امّا مبالغهء داود يكى از پيشوايان فقهى در وجوب عينى قرار دادن آن پس معنوى بودن آن ظاهرتر مىباشد . ظاهر در منع و قدغن مىباشد .
* * *
[ 78 ] آيهء دهم :
« وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ
« 1 »
»
؛
« هنگامى كه قرآن خوانده مىشود ، گوش فرادهيد و خاموش باشيد تا مشمول رحمت خداى عالم شويد » . من برخورد نكردهام كه يكى از مفسّرين بين « استماع » و « انصات » فرق گذاشته باشند و چيزى كه براى من معلوم است ، اين است كه « استمع » به معناى « سمع » گوش فراداده است ، مىباشد و « إنصات » به معناى وادار نمودن نفس براى گوشدادن همراه با سكوت است .
ظاهر آيه بر برترى گوشفرادادن در هنگام تلاوت قرآن ، دلالت دارد . اين برترى يا به طور وجوب است و يا به طور استحباب .
راجع به سبب نزول آيهء مذكور ، اختلاف شده است . ابن عبّاس و گروه ديگرى از علماء گفتهاند : در آغاز وجوب نماز ، نمازگزاران در حال نماز ، سخن مىگفتند :
مردى مىآمد و سئوال مىكرد چند ركعت و يا چند نماز را خواندهايد ؟ در جواب مىگفتند كه مثلا دو ركعت خواندهايم يا نماز عصر است و . . . .
زهرى گفته است رسول خدا ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) در حال تلاوت بود و جوانى از انصار به معارضه مىپرداخت و همراه پيغمبر ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) مىخواند ، در آن هنگام آيهء مذكور نازل گرديد .
و بعضىها گفتهاند هر زمانى كه رسول خدا ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) قرائت مىفرمود ، اصحاب او با صداى بلند قرائت مىكردند كه صداها با هم مخلوط مىشد .
ابن جبير گفته است آيهء مذكور در مورد سكوت در زمانى كه امام مشغول خواندن خطبههاى نماز جمعه بود ، نازل گرديده است .
بعضىها گفتهاند منظور از آيه اين است كه : در موقع تلاوت قرآن گوش فرادهند و نسبت به قرآن « معجزهء رسول خدا ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) » دقّت و توجّه داشته باشند » .
هامش
( 1 ) . سورهء اعراف ، آيهء 203 .