چنانكه در حديث قدسى چنين آمده است : « اى موسى ! مرا ياد كن ؛ چون ياد من در هر حالتى ، نيكو است » .
و يا آنكه مقصود « تعقيبات نماز » است كه بعد از نماز ، دعاهاى وارده را بخواند كه در جاى خود ذكر شده است و امكان دارد منظور از « ذكر خدا » بعد از نماز ، تسبيح فاطمه زهرا ( عليهما السّلام ) » بوده باشد كه پس از هر نماز شكسته سى بار « سبحان اللّه » و « الحمد للّه » و « اللّه اكبر » بگويد ، چنانچه علماى شيعه تسبيح مزبور را روايت نمودهاند . خداوند اين ذكر را بعد از هر نماز شكسته بيان نموده است « 1 » .
بعضىها گفتهاند در آيهء مباركه چيزى در تقدير است ، يعنى « هنگامى كه اراده كرديد به انجام دادن نماز به حسب وضع و حال خود ، نماز را به جا آوريد ؛ به اين معنا كه در حال خوف شديد ، يك جور نماز خوانده مىشود و در حال خوف ضعيف بگونهاى ديگر بايد نماز خواند » .
« قِياماً »
يعنى در حال شمشير زدن و زد و خورد با دشمن .
« قُعُوداً »
يعنى در حالى كه نشسته تيراندازى مىكنيد .
« وَ عَلى جُنُوبِكُمْ »
يعنى در حالى كه بر اثر زخم و جراحت دچار ضعف مىشويد و به پهلو مىافتيد ( در همهء اين حالات به نحوى نماز را به جاى مىآوريد ) . دليل اين قول اخير آنست كه آيهء مذكور در كنار صلوهء خوف ، ذكر شده است .
قوله
« فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ »
؛ « يعنى زمانى كه در شهرهاى خود ساكن و مقيم شديد ، نماز را به طور عادى و كامل و تمام ، با رعايت كمّ و كيف آن به جا آوريد .
* * * نماز جماعت :
[ 77 ] آيهء نهم :
« وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَ ارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ »
؛ « 2 »
« نماز را به پا داريد و زكات را پرداخت كنيد و همراه ركوعكنندگان ، ركوع نماييد و نماز را با جماعت ، انجام دهيد » .
نظر بر اينكه در علم اصول فقه ثابت شده است كه تأسيس و نوآورى بهتر از تأكيد است ، به دليل اينكه تأسيس داراى فايده است ، لذا امكان ندارد كه جملهء
« وَ ارْكَعُوا »
را به معناى « صلّوا » بگيريم كه معناى آيه چنين مىشود : « نماز را با نمازگزاران به جا آوريد » .
هامش
( 1 ) . وسائل ، ب 24 ، ابواب صلوة مسافر .
( 2 ) . سوره بقره ، آيه 43 .