از رواياتى كه در اينباره آمده است چند مورد بازگو مىشود :
يك : از جملهء آن روايات ، روايت ابن بابويه از امام صادق ( عليه السّلام ) است كه فرمود : « هر كسى از مؤمنين اگر به نيابت از مردهاى ، عمل صالحى را انجام بدهد ، خداوند ثواب آن را براى آن فرد دوچندان نموده و به ميّت نيز نفع مىرساند » . « 1 »
دو : و نيز از امام صادق ( عليه السّلام ) روايت شده است كه سؤال شد : آيا مىشود به نيابت از مرده ، نماز خواند ؟ فرمود : بلى ، حتّى اگر مرده در مضيقه و گرفتارى باشد ، نماز او را در توسعه قرار مىدهد و گرفتارى او را بر طرف مىسازد و سپس ميّت را مىآورند و به او گفته مىشود اين گرفتارى و مضيقه به وسيلهء نماز فلان برادرت ، از تو برداشته ، و رفع گرديد » . « 2 » غير از اين دو روايت تا چهل حديث كه خالى از معارض مىباشد ، وجود دارد .
اكثر علماى اهل سنّت نيابت در روزه و نماز را بعد از مردن هم ممنوع مىدانند .
و به آيهء
« وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ . . . »
و به فرمايش رسول اكرم ( ص ) : « هنگامى كه بنى آدم از دنيا چشم مىپوشد ، عملش قطع مىشود ؛ به جز از سه چيز صدقهء جارى بناى مثل مسجد و علم سود بخش و فرزند صالحى كه برايش دعا كند ، استدلال نمودهاند و سفيان ثورى به همين دو دليل ، اعتماد نموده است .
جواب از آيه و حديث ، آن است كه اوّلا : هر دو عام مىباشند و به وسيلهء جايز بودن نيابت در مسئلهء حجّ و صدقه كه مورد اتّفاق مىباشد ، تخصيص خوردهاند . هر پاسخى را كه در مورد حج و صدقه دادند ، ما آن را در مورد ، نماز و روزه نيز تكرار مىكنيم .
و ثانيا : مىگوييم اعمالى كه براى مرده انجام مىشود ، نتيجهء تلاش خود او است كه در ارتباط ، با تحصيل ايمان تحمّل نموده است و باعث شده كه به نيابت از او عملى انجام بدهند و ثالثا : خبر مذكور دلالت بر انقطاع عمل خود شخص مرده دارد و محلّ نزاع اين است كه عمل غير به او مىرسد يا خير ؟ علاوه بر آنچه كه بيان شد ، صاحب الحاوى ، از عطاء بن ابى رباح و اسحق بن راهويه ، حكايت نموده است كه آن دو بزرگوار ، فرمودند : « نماز خواندن به نيابت از ميّت ، جايز مىباشد » .
و ابن ابى عصرون در كتاب خود به نام « الانتصاف » ، همين امر را اختيار نموده و در كتاب « صحيح بخارى » در باب « من مات و عليه نذر » كسى كه بميرد و بر
هامش
( 1 ) . وسائل ، ب 28 از ابواب احتضار ، ج 1 و 4 .
( 2 ) . غوالى اللئالى ، ج 2 ، ص 53 ، حديث 139 .