امّا جهاد : در جهاد اگر وجوب جهاد بر كسى معيّن و مشخّص شده باشد . نيابت جايز نمىباشد و امّا اگر تعيّن نيافته باشد ، نيابت جايز است و اينكه آيا نيابت واجب است يا خير ، مورد اختلاف مىباشد . قول بهتر اين است كه در صورت قدرت و توانايى مالى ، نيابت واجب است و امّا در صورت عجز و ناتوانى جانى ، اگر در عسر و حرج واقع شود ، مستحبّ است .
و امّا عبادتهاى مالى : مانند زكات و خمس در حال حيات وكيل گرفتن جهت خارج نمودن خمس ، زكات ، نذر و قسم و اداء دين ، پرداخت كفّاره و غيره ، جايز مىباشد و همچنين در ذبح قربانى واجب ، وكيل گرفتن جايز است .
و امّا عبادتهاى مستحبّى : به دو بخش تقسيم مىشود : عبادات مستحبّهء مالى كه به طور يقين وكيل گرفتن در آنها روا است . « در عبادات مستحبّهء بدنى در خصوص حج ، نايب گرفتن بدون خلاف و نزاع جايز مىباشد .
نقل شده است كه علىّ بن يقطين ( رحمة اللّه عليه ) يكى از اصحاب خاصّ امام موسى كاظم ( عليه السّلام ) بود ، برايش حساب شده بود كه به نيابت از او 550 نفر مرد حج نموده بودند ، كمترين آنها به هفتصد دينار و بيشترين آنها به ده هزار دينار ، و همچنين در زيارتهاى ائمّهء هدى ( عليهم السّلام ) نايب گرفتن ، جايز است .
در ارتباط با نماز و روزه ، به دليلى برخورد نكردهام كه بر جواز نايب گرفتن در آن دو ، دلالتى داشته باشد ، بنابراين بهتر آنست كه نيابت در نماز و روزه ممنوع باشد ، به دليل عموميّت داشتن هر دو آيه
« لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ
« 1 » . . .
وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ . . .
« 2 »
»
كه قبلا ترجمه نموديم .
و امّا بعد از مردن در حجّ واجب ، بدون هيچگونه مخالفتى ( از علما ) نيابت جايز است و همچنين در صدقات واجب و مستحب جايز مىباشد و امّا در روزه و نماز ، اصحاب ما اتّفاق كلمه دارند بر اينكه نيابت جايز است ، زيرا روايات فراوانى از ائمّهء طاهرين ( عليهم السّلام ) در اين مورد وارد شده است و حتّى يك روايت بر ممنوع بودن نيابت ، در نماز و روزه بعد از مردن ، وارد نشده است و اين قول از لحاظ دليل بر جواز ، قوى است ، چه آنكه خيلى از مسائل ، جز مسئلهء نامبرده حدّاقل يك و يا دو حديث ، بر خلاف آن ، وارد شده است .
هامش
( 1 ) . سورهء طه ، آيه 15 .
( 2 ) . سورهء نجم ، آيهء 39 .