شيطان : هر آن كسى است كه از اطاعت اللّه سرپيچى دارد ؛ از جنيّان باشد يا از انسيان ، شيطان بر وزن فيعال و از مادّهء شاط يشيط ، به معناى بطل ( باطل شد ) مىباشد . بنابر احتمال اوّل « نون » شيطان ، از حروف اصلى كلمه است ، و بنابر احتمال دوم زائد مىباشد .
« رجيم » : بر وزن « فعيل » و به معناى مفعول است . يعنى « مرجوم » ؛ « پرت شده ، انداخته شده » . معناى « رجيم » يعنى از خير و نيكى دور يعنى به وسيلهء لعنت و نفرين ، پرت و دور افكنده شده است .
نكات قابل توجّه :
پس از بيانات مذكور در ارتباط با اين آيه چند نكته قابل توجّه مىباشد :
1 - در واقع خطاب و دستور ، متوجّه نبىّ اكرم ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) است و سايرين از باب وجوب پيروى از او ، نيز ، داخل در خطاب مىباشند .
2 - عبد اللّه بن مسعود از رسول اكرم ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) روايت نموده است كه گفت : براى رسول خدا ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) تلاوت نمودم و گفتم : « اعوذ باللّه السّميع العليم من الشيطان الرّجيم » ؛ « پناه مىبرم به خداوند شنوا و دانا از شرّ شيطان مطرود شده » . پس به من فرمود : اى پسر مادر بندهء خدا : اينچنين بگو : « اعوذ باللّه من الشيطان الرّجيم » ، اينچنين جبرئيل از قلم و لوح محفوظ براى من ، تلاوت نموده است » . « 1 »
اين نوع قرائت با لفظ قرآن موافق است و بعضى از قاريان به گونهء اوّل قرائت نمودهاند و قرائت اوّل داراى ايراد و اشكال است .
3 - اكثر علما معتقدند كه صيغهء امر
« فَاسْتَعِذْ »
در آيهء مباركه براى استحباب است و از بعضى علماى ما ( شيعه ) نقل شده است كه امر دلالت بر وجوب دارد .
قول به استحباب قوىتر و نزديكتر به واقع است ؛ اوّلا : به خاطر اصل برائت و ثانيا به دليل گفتهء اكثر علما .
4 - مستحبّ است كه « اعوذ باللّه . . . . » آهسته گفته شود ، حتى در نمازهايى كه بايد بلند خوانده شوند . دليل اين مطلب ، إجماع و إتّفاق فقها و علما است . برخى چنين
هامش
( 1 ) . مستدرك ، ج 1 ، ص 294 . عوالى اللئالى ، ج 2 ، ص 47 ، حديث 124 ، تفسير كشاف ، ج 2 ، ص 633 ، سوره نحل ، آيه 98 .