« مزمّل » : در اصل خود متزمّل بود و تأ بر زاء تبديل و دو تا « زا » به هم ادغام شدند ، از ماده تزمّل اى تلفّف به معناى پيچيده شده با جامهاش ، رسول اكرم ( ص ) به مزمّل نام برده نشده ، به خاطر زشت شمردن حالتى كه حضرت ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) بر آن حالت بود ، چه آنكه محمّد ( ص ) در حالت خواب بود و يا آنكه محمّد ( ص ) به خاطر وحشت شروع نزول وحى ، ترسان و لرزان بود و خود را با حولهاى پيچيده بودند . و يا به خاطر تحسين و نيكشمردن آن حضرت ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) است ، زيرا روايت شده است كه حضرت ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) نماز مىگزارد ، در حالىكه خود را با پارچهء پشمى پيچيده بود و قسمتى از آن بر عايشه فرش بود كه آيه نازل شد .
و يا تشبيه نمودن او را به « متزمّل » « جامه به خود پيچيده » به خاطر وظيفهء سنگينى بوده است كه به دوش وى بود . وجه تشبيه اين است : همان طورى كه متزمّل حالت سخت و سنگينى دارد . پيمبر ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) وظيفهء سنگين بيدارى در شب و نمازخواندن را به دوش دارد يا پيامبر ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) قبلا با بيدارى در شب و نماز خواندن در شب ، آشنا نبوده و تمرين نداشته است ، يا از باب « تزمّل الزمل » ، يعنى كسى كه سنگينىها و سختىها و مشكلات نبوّت را تحمّل مىنمايد ، بوده است در هر صورت او متزمّل است .
« قُمِ اللَّيْلَ »
؛ يعنى « شب را جهت نماز بهپاخيز » .
« إِلَّا قَلِيلًا »
؛ « جز كمى از شب إستثنا شده و جملهء
« نِصْفَهُ »
بدل از
« قَلِيلًا »
مىباشد : « شب را بهپاخيز ، جز نصف آن ، و يا آنكه بدل از « ليل » است و استثناء از « نصف » مىباشد و ضمير در منه
« أَوِ انْقُصْ مِنْهُ »
و در عليه ( أو زد عليه ) براى كمتر از نصف است ، مانند ثلث ( يك سوم ) بنابراين پيامبر ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) مخيّر است بين ثلث و بين كمتر از آن مانند ربع ( يك چهارم شب ) و بين اكثر از ثلث مانند نصف شب .
توضيح : معناى آيه چنين است :
« قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا أَوْ زِدْ عَلَيْهِ »
؛ « نصفشب بهپاخيز ، جز كمى از نصف كه ثلث باشد ؛ يعنى ثلث از شب را بهپاخيز و يا از ثلث كم كن كه ربع ( يك چهارم ) شود و يا به ثلث ، بيافزا كه نصف مىشود ، بين سه چيز مخيّر است : 1 - ثلث 2 - كمتر از آن ( ربع ) 3 - بيشتر از آن ( نصف ) .
يا ضمير منه و عليه به « نصف » رجوع مىشود . حضرت ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) مخيّر است يكى از دو امر ( كمتر و بيشتر از نصف شب ) را اختيار كند .