« ابن بطوطه » در سفرنامه خود اين چنين گفته است كه : خود شاهد آن بوده است كه « ابوالقاسم محمد أزدى » وزير و بزرگ « غرناطه » هر روز هفتاد بار به دور كعبه طواف مىكرده است و تنها به هنگام « قيلوله » ( پيش از ظهر ) بر اثر شدت گرما ، اين كار را انجام نمىداده است . بنابراين وى هر روز مسافت هفتاد كيلومترى را در طواف خود طى مىكرده است .
براى طواف ، راهنمايانى وجود دارند كه به آنان « مطوف » گويند . هر مطوف داراى حاجيان ويژهاى است كه بر اساس تقسيم بندى كشورها و گروهها در اختيار آنان قرار مىگيرند . در اين حال تركها ، هندىها ، بخارىها و مصريان ، هر كدام داراى مطوفين ويژهاى براى خود مىباشند .
هر يك از كشورها و سرزمينها در اختيار مطوف خاصى قرار دارد كه اين پست از پدر به فرزند به ارث رسيده و معمولًا اين تقسيم بندى از سوى امارت مكه ، در اختيار آنان قرار داده مىشود . پيش از فرمان اخير مملكتى نيز هر يك از مطوفين ، كشور يا قسمتى از حاجيان سرزمينى را در اختيار خويش داشتند و در اين صورت غير از او هيچ كس حق دخالت در امور آن حاجيان را به خود نمىداد . زيرا مطوف اين حق را از صاحبان قدرت در مكه خريدارى كرده بود ، بنابراين خود عهدهدار اين مسئوليت بود و امر و نهى به حاجيان هم در اختيار وى قرار مىگرفت .
در چنين حالتى بود كه مطوف بدون هيچ رحم و شفقتى با آنان رفتار مىكرد و در نتيجه موجب آزار و اذيت حاجيان مىگرديد . اما پس از آن كه فرمان ويژه در اين باره صادر گرديد ، حاجيان آزاد بودند كه مطوف خويش را بر طبق خواسته خود اختيار نمايند .
كيفيت طواف اين چنين است كه مطوف غالباً حاجيان را پيش از نماز و يا پس از آن جمع مىكرد و طواف به دور كعبه را با آنان آغاز مىنمود . در اين حال شخص مطوف و يا يكى از فرزندانش هدايت گروهى را به عهده گرفته و در حين طواف دعايى مخصوص را با صداى بلند مىخواندند و گروه نيز از او تبعيت مىنمودند . گاهى مطوف فرزند خردسالى بوده كه سن او از شش يا هفت سال تجاوز نمىكرد كه در اين صورت برخى از
الرحلة الحجازية ( سفرنامه حجاز ) ( فارسى ) — صفحة 248
مساهمون: انصارى
ص٢٤٨