و او را بنيانگذار مذهب تشيّع معرفى مىكنند بهترين راه براى شناسايى طرز قضاوت شيعه نسبت به او اين است كه نگاهى به كتابهاى شيعه بكنيم ، مىبينيم در تمام كتابهاى شيعه بدون استثنا او را لعن كرده و از وى بيزارى جستهاند ، و كمترين سخنى كه دربارهء او در كتابهاى « رجال » در مادهء « عين » گفتهاند و به آن از شرح و بسط بيشتر قناعت نمودهاند اين جمله است : « عبداللَّه بن سبا العن من ان يذكر » ! يعنى عبداللَّه بن سبا ملعونتر از آن است كه دربارهء او بحث شود ! ( به كتاب رجال بوعلى و ديگر كتابهاى رجال شيعه مراجعه گردد ) . « 1 »
از اين گذشته هيچ بعيد نيست « عبداللَّه بن سبا » و « مجنون بنى عامر » و « ابوهلال » و امثال آنها كه هر يك قهرمان داستانى محسوب مىشوند همه جزء خرافات و موهوماتى باشند كه افسانهنويسان آنها را در عالم خيال خلق كردهاند « 2 » ، مطالعه تاريخ بنىاميّه و بنى عباس نشان مىدهد كه مردم در اواسط زمان آنها در ناز و نعمت عجيبى به سر مىبردند ، و طبيعى است هر اندازه زندگى مرفهتر و
هامش
( 1 ) . التحرير الطاووسى ، ص 173 رقم 234 ؛ رجال ابن داود قسم ، ج 2 ، ص 254 رقم 278 ؛ جامع الرواة ، ج 1 ، ص 485 ؛ طرائف المقال ، ج 2 ، ص 96 ، رقم 7561 ؛ معجم رجال الحديث ، ج 10 ، ص 192 ؛ رجال بوعلى ، ص 203 ؛ رجال كشى ، ج 1 ، ص 323 ؛ نيز ر . ك : توضيحات كتاب شيعه از استاد آيت اللَّه سيد محمدحسين طباطبايى
( 2 ) . شخصيت « عبداللَّه بن سبأ » كه سيف بن عمر ترسيمش كرده را بسيارى از محققان موهوم مىدانند كه اصلًاوجود خارجى نداشت . جامعترين تحقيق در اين زمينه توسط علّامهء عاليقدر سيّد مرتضى عسكرى در كتاب « عبداللَّه بن سبأ » صورت گرفته است .
بعضى از دانشمندان اهل تسنّن نيز اين ابن سبأ را يك شخصيت ساختگى و افسانهاى مىدانند از جمله دكتر طه حسين در الفتنة الكبرى ، ج 2 ، ص 99 و ترجمهء آن ( على و فرزندانش ) ترجمهء شيرازى ، ج 2 ، ص 109 و 110 ؛ و دكتر على الوردى در كتاب وعّاظ السلاطين ، ص 98 و ترجمهء فارسى ، ص 131 و 132 و 137 به چاپ تهران و همچنين ر . ك : در تعليقات مصاحبه علّامه طباطبايى و پروفسور هانرى كربن ، مكتب تشيّع ، ش 2 ، تهران 1339 ؛ اصول الاسماعيليه ، 8 - / 87 ؛ اليمين واليسار فى الاسلام ، ص 91 و حسن بن فرحان مالكى در كتاب « نحو انقاذ التاريخ الاسلامى » چاپ رياض ونيز محمود ابوريه