( 1 ) اين همان خطرى بود كه حسن در اين جمله خود خطاب به دوستانش بدان اشاره مىكرد : « ندانستهايد من چه كردم ، به خدا آنچه به كار بستم براى شيعيانم از هر چه در جهان است باارزشتر بود » .
و هيچ چيز جز جاودانه ساختن ايده و فكر نيست كه از هر چه در جهان است باارزشتر باشد .
و باز همين حقيقت بود كه امام باقر ، محمد بن على بن الحسين عليهم السلام - وقتى علت صلح حسن را از او پرسيدند - در پاسخ بدان اشاره كرد و گفت :
« او بهتر ميدانست كه به چه كارى دست زده ، و اگر كار او نمىبود بيگمان واقعهى عظيمى پديد مىآمد » .
( 2 )
نتايج بحث
به گمان قوى ، مراحل سهگانهى اين بحث توانسته است خوانندهى عزيز را به هدف مورد نظر برساند و پيش از آنكه ما خود نتيجهگيرى كنيم ، تدريجا بسيارى از گروهها و مشكلاتى را كه زمينهء انتقاد را فراهم مىآورده حل كند و بگشايد .
اينك براى اينكه گفتار پيشين خود را در مورد بسته بودن راه شهادت به روى حسن عليه السلام اثبات كنيم و نشان دهيم كه حسن از شهادت نمىگريخته بلكه « شهادت » در دسترس آن حضرت قرار نداشته است ، مىگوئيم :
اگر امام حسن ميخواست مشكلات و مضيقههائى را كه در مدائن و در آخرين لحظات او را احاطه كرده بود ، با ريختن خون پاك خود حل كند و براى تقبيح روش ستمگرانهاى كه 60 هزار سپاهى شامى آشكارا در پيش گرفته بودند ، شهادت را وسيله سازد و خود را بدان مقام عزيز و ارجمند