يعنى هر جا كه بيابيد كافران را خواه در حل وخواه در حرم بكشيد ايشان را ومراد از اخراج بيرون كردن از مكه است چنان كه از كافران نسبت به پيغمبر صلى الله عليه وآله وسلَّم واقع شد و آن حضرت نيز چنان كرد با كافران بعد از فتح مكه .
ومراد از فتنه ( 1 ) بيرون كردن كافرانست از وطن ايشان كه مكه است وقول او ( حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ ) غايت نهى است نه غايت منهى عنه وقول او ( فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ ) تفسير وبيان معنى مذكور است .
الاية الثالثة قوله تعالى فى سورة التوبة : ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ ولْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً واعْلَمُوا أَنَّ الله مَعَ الْمُتَّقِينَ ) ( 123 )
يعنى اى گروه مؤمنان مقاتله كنيد با آنان كه نزديكند به شما از جمله ء كافران و بايد كه بيابند كافران از شما درشتى و غضب نسبت با كافران وبدانيد آن كه
هامش
( 1 ) مراد از فتنه شرك وكفر است وجه تسمية كفر به فتنه همانا به سبب كفر به هلاكت و قتل و فساد است چنانچه فتنه منجر به هلاكت و قتل و فساد مىشود و بنا بر اين مراد از قوله تعالى ( والْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ ) كفر ايشان است يعنى كفر ايشان اشد از قتل در ماه حرام با اين كه كفر ايشان منجر به فساد مىشود خود كفر طغيان به خدا واعظم از همه گناهان كبيرة است و از اينست كه در آخر آيه امر بقتل مىنمايد تا اين كه فتنه از ميان بر كنار شود ودين در همه اشخاص دين خدائى باشد يعنى مؤمن وموحد باشند چنانچه مىفرمايد ( وقاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ ويَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ ) ( 193 ) وبالجملة آيات مذكوره تماما محكمند ابدا نسخى بر ايشان راه نيافته است از جهت اين كه آيه ء اولى ( ولا تُقاتِلُوهُمْ ) دلالت مىكند به نهى از قتال در مسجد حرام مگر اين كه شروع به جنگ از طرف كفار باشد پس آن وقت مسلمانان هم جنگ مىكنند تا اين كه از قتال وكفر دست كشيده اسلام را قبول كنند چنانچه مىفرمايد