ومراد از سبيل الله مطلق طاعت خداى تعالى است كه طريق تقرب باشد مىتواند بود كه مراد مسجد حرام باشد وقول او ( والْمَسْجِدِ الْحَرامِ ) عطف تفسير او باشد و از اين جهت تقديم كرد عطف : ( كُفْرٌ بِهِ ) را بر : ( صَدٌّ عَنْ سَبِيلِ الله ) بر عطف المسجد الحرام بر سبيل الله با آن كه جايز نيست تقديم عطف بر عامل بر عطف بر معمول در غير اين صورت چنان كه بعضى از مفسران توجيه نموده اند .
ومىتواند بود كه قول او ( والْمَسْجِدِ الْحَرامِ ) بتقدير مضاف وابقاء مضاف اليه بر اعراب جر مثل قول خداى تعالى : ( والله يُرِيدُ الآخِرَةَ ) بر قرائت جر الآخرة عطف باشد بر صد عن سبيل الله چنان كه بعضى ديگر از مفسران توجيه نموده اند و دور نيست كه گفته شود كه قول او والمسجد الحرام عطف بر ضمير مجرور در كفر به بى اعاده جار بمذهب كوفيان زيرا كه نزد ايشان عطف بر ضمير مجرور بى اعاده كه جار قبحى ندارد و خلاف مر بصريان را وقول او ( أَكْبَرُ عِنْدَ الله ) خبر است از صد عن سبيل الله با معطوفات مذكوره يعنى اگر چه مقاتله در ماه حرام در بعض صورتها گناه بزرگست لكن هر يك از كبايرى كه از قريش واقع شده مثل منع كردن پيغمبر صلى الله عليه وآله وسلَّم ومؤمنان از اطاعت خداى تعالى در مسجد الحرام و كافر شدن به خداى تعالى و مسجد الحرام ومنع كردن اهل مسجد الحرام از آنجا بزرگتر است نزد خداى تعالى از مقاتله كردن در ماه حرام به ظن آن كه ماه حرام نيست .
ومراد از فتنه اخراج پيغمبر است صلى الله عليه وآله وسلَّم ومؤمنان از مكه كه وطن ايشان بود با كفر وشرك يعنى اين گناه كبيره كه از قريش صادر شد بزرگتر است
هامش
مشركان چون كه احترام بيت و حضرت رسول را محفوظ نداشتند لهذا در مقابل ايشان براى حفظ اساس دين قتال جايز شده است چنانچه مىفرمايد در حرمت قتال در نزد مسجد حرام ( ولا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ ) البقرة آية 191 )