شما ومهربانست از او نسبت به ايشان كه ظلم كند و بكشد قاتل را بعد از عفو پس مر او راست عذاب دردناك .
سبب نزول اين آيت آن بود كه در زمان جاهليت ميان دو قبيله از قبايل عرب خونها واقع شده بود و يكى از ايشان غالب بود بر ديگرى آن كه غالب بود سوگند خورد كه بكشد از آن ديگرى آزاد را به جاى بنده و دو مرد را به جاى يك مرد چون اسلام ظاهر شد مرافعه نمودند نزد پيغمبر صلَّى الله عليه وآله وسلَّم .
پس اين آيت نازل شد پيغمبر صلَّى الله عليه وآله وسلَّم امر كرد ايشان را به آن كه در قصاص مساوات را مرعى دارند .
وقصاص در لغت بمعنى مقاصه است يعنى گرفتن چيزى در بدل چيزى .
و در شرع قتل نفس است در مقابل قتل نفس يا قطع عضوى در مقابل قطع عضوى ومناسبت ميان معنى شرعى ولغوى ظاهر است .
وقول او ( القتل ) متعلق است به كتب وقتلى جمع قتيل است يعنى در حق مقتولان بنا حق .
وقول او ( الْحُرُّ ) بدل يا عطف بيان است از قصاص بتقدير مضاف يعنى قتل الحر وقول او ( بِالْحُرِّ ) بتقدير مضاف متعلق است به كتب وبرين قياس است قول او .
والعبد بالعبد والانثى بالأنثى وعطف است بر او .
و دور نيست كه كلمه ء فى در قول او ( فِي الْقَتْلى ) بمعنى عليت وسببيت باشد تا موافق شود بقول او بالحر ونظاير او تفصيل فى القتلى باشند والحر ونظاير او تفصيل القصاص .
وتخصيص حر بحر وعبد بعبد وانثى به انثى به جهت مناسبت به سبب نزول است نه
تفسير شاهي ( توضيح آيات الأحكام ) ( فارسي ) — صفحة 683
مساهمون: أبي الفتح الجرجاني
ص٦٨٣