بعد از كفارت يا بعد از توبه ( 1 ) و در قول او ( ثُمَّ يَعُودُونَ لِما قالُوا ) چند وجه گفته اند :
( يكى ) آن كه مراد بازگشتن ايشانست بسوى كلمه ء ظهار بعد از اختيار اسلام و ترك ظهار كه شعار ايشان بود در جاهليت به سبب اسلام ( 2 ) .
( دوم ) آن كه مراد بازگشتن ايشانست بسوى كلمه ء ظهار جهت تدارك وتلافى آن چنان كه گويند ( عاد الغيث على ما افسد ) يعنى برگشت باران بر آن چه فاسد گردانيده بود او را يعنى بازگشت تا اصلاح كند او را ( 3 ) .
( سوم ) آن كه مراد اراده ء ايشانست بازگشتن را بسوى آن چيزى كه حرام
هامش
( 1 ) بلكه اشارتست به آن كه اثم هتك حرمت مادر به سبب ظهار با توبه كردن از آن معفو ومغفور است . و به آن كه تنزيل ظهار مانند طلاق در حكم به فراق به مجرد آن پس از توبه كردن از اين تشريع معفو ومغفور است .
( 2 ) بطلان اين توجيه پر واضح است زيرا كلمه ء ثم صريحست در تراخى ودلالت مىكند كه عود پس از ظهار واقع شده است وعلاوه حرف لازم در قول ( لِما قالُوا ) متعلق به ( يَعُودُونَ ) است و بنا بر اين توجيه ليعودون بر عود به عادت جاهليت خارج از ظهور است به جهت آن كه سوق آيه ظاهر است در اين كه عود به طرف چيزى است كه گفته بودند وعلاوه از اين كفاره به واسطه ء حرف فاء در قول او ( فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ ) مرتب بر عود به آن چه گفته شده گرديده است نه بر عود به ظهار گفتن چون كه قبح ظهار و منكر بودن آن پس توبه ء معفو عنه است بقوله ( وإِنَّ الله لَعَفُوٌّ غَفُورٌ ) و كفاره براى عود ورجوع بزن است پس از ايقاع ظهار در صورت اراده ء امساك زوجه ء مظاهر منها .
( 3 ) توجيه عود بسوى كلمه ء ظهار با اين همه تكلفات صحيح نيست زيرا كه كفاره مترتب بر عود است . وتدارك وتلافى آن براى اصلاح مستلزم كفاره نيست بلكه كفاره لازمه ء عود به امساك زن است پس از ايقاع ظهار .