مالك بنده ء مملوك خود را كه ( كاتبتك على ان تؤدى إلى كذا فى وقت كذا فاذا اديت فانت حر ) يعنى واجب گردانيدم از براى تو بر خود كه آزاد كنم ترا اگر اين مبلغ معين را در اين وقت معين به من رسانى پس هر گاه اداء كنى اين مبلغ را در اين وقت پس تو آزاد باش .
پس اگر اكتفاء كند به عبارت مذكوره آن را مكاتبه مطلقه خوانند .
و اگر ضم كند به او قول خود را كه ( فان عجزت فانت رق ) يعنى پس اگر عاجز شوى از اداى مبلغ مذكور در وقت مذكور پس تو بنده باشى آن را مكاتب مشروطه گويند .
و بر هر تقدير مأخوذ است از كتاب بمعنى واجب گردانيدن .
و احتمال دارد كه مأخوذ باشد از كتابت بمعنى نوشتن زيرا كه شرطست در او مؤجل گردانيدن بدل كتابت بقول محققان اصحاب ما و آن مقتضى نوشتن است .
و احتمال دارد كه مأخوذ باشد از كتب بمعنى جمع زيرا كه جمع كرده مىشود در او قسطهاى بدل كتابت كه به دفعات از مكاتب مىگيرند و آن را نجوم گويند .
و فرق ميان مكاتبه ء مطلقه ومشروطه در حكم آنست كه در مطلقه آزاد شود از مكاتب به قدر آن چه اداء كند از بدل كتابت و هر گاه تمام اداء كند تمام او آزاد شود و در مشروطه تا تمام بدل كتابت اداء نكند هيچ جزء او آزاد نشود .
و در قول او مما به جاى ممن اشارتست بضعف عقول بنده ها .
وقول او ( فَكاتِبُوهُمْ ) بمعنى ندبست نه وجوب از جهت عموم حديث نبوى صلَّى الله عليه وآله وسلَّم كه ( الناس مسلطون على أموالهم ) يعنى مردم غالب گردانيده شده اند بر مالهاى خود با آن كه اصل عدم وجوبست .
تفسير شاهي ( توضيح آيات الأحكام ) ( فارسي ) — صفحة 264
مساهمون: أبي الفتح الجرجاني
ص٢٦٤