وقول او : ( لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَيْهِمْ ) جمله ء شرطيه است كه صله الذين واقع شده وقول او ( فَلْيَتَّقُوا الله ولْيَقُولُوا ) عطفاند بر قول او ( ولْيَخْشَ الَّذِينَ ) .
و ظاهر آنست كه مراد از موصول ( 1 ) مذكور اولياء واوصياء يتيمانست ( 2 ) يعنى بايد كه در رعايت حال يتيمان مبالغه نمايند وچنان تصور كنند كه اگر ايشان مشرف بر مردن باشند وفرزندان صغير داشته باشند كه بعد از مردن ايشان يتيم بمانند چگونه غم ايشان مىخورند نسبت به يتيمان مردم كه ايشان ولى و وصى ايشانند آن چنان غم خوارى كنند و در محافظت ايشان تقصير ننمايند و از خداى تعالى بترسند در رنجانيدن ايشان .
وبرين تقدير مراد از قول سديد سخن ملايم است كه با يتيمان گويند چنان كه با فرزندان خود مىگويند مثل اى فرزند واى جان پدر و غير آن .
هامش
( 1 ) يعنى كلمه ء ( الذين ) كه فاعل ( وليخش ) مىباشد .
( 2 ) در تعيين مصداق موصول ( فاعل الذين ) اختلافى است تحقيق مسأله اينست كه مراد از موصول اولياء واوصياء يتيمانست به قرينه ء ما بعد آيه ء كريمه ( إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً وسَيَصْلَوْنَ سَعِيراً ) به جهت اين كه كلمه ء آن در مقام تعليل امر به خشيت آمده است ومعلومست كه اگر مراد از موصول پدران يتيمان مىبود هر آينه اجحاف در وصيت و يا صرف در برّ واحسان موجب دخول آتش نمىشود وعلاوه تعليل امر به خشيت به اين كه مانند اكل مال يتيمان است بعنوان ظلم صحيح نخواهد شد زيرا كه شخص مالك عاقل مىتواند در مال خود به همه قسم تصرف نمايد .
واقوالى كه در موضوع توجيه خطاب گفته اند خروج از ظاهر آيه است و آيه ء ( إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً ) از تتمه ء آيه ء ( ولْيَخْشَ الَّذِينَ ) است واخبارى كه در شأن نزول نقل شده موجب تفرقه ميان آيات نمىشود .