ومراد از خروج بيرون آمدن مرده هاست در روز حشر از قبرها كه شبيه است به روييدن گياهها و درختها از زمين وقول او ( كَذلِكَ ) خبر ظرفست از قول او ( الْخُرُوجُ ) كه مقدم شده بر او جهت اهتمام .
و دور نيست كه كاف اسم باشد بمعنى مثل ومبتدا باشد والخروج خبر او يعنى مثل روييدن اشياء مذكوره بيرون آمدن مرده هاست روز قيامت از قبرها وپوشيده نماند كه اين آيت نيز دالست بر آن كه خلق اشياء مذكوره جهت منتفع شدن بنده هاست از ايشان بوجوه مختلفه و بر صحت اكتساب آنها بطريق متعددة الا ما اخرجه الدليل .
الاية السادسة قوله تعالى فى سورة تبارك : ( هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَناكِبِها وكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وإِلَيْهِ النُّشُورُ ) ( 15 )
يعنى خداى تعالى آن چنان خدائيست كه گردانيد از براى شما اى فرزندان آدم زمين را نرم وملايم پس برويد در راههاى او وجوانب او وبخوريد از روزيهاى خداى تعالى وبسوى خداى تعالى است زنده شدن شما وبازگشت روز قيامت .
بدان كه ذلول فعوليست بمعنى فاعل از ذلت بمعنى خوارى و در فعول بمعنى فاعل تذكير وتأنيث برابرند ازين جهت اينجا مذكر مستعمل شده به آن كه مسند به ارض است ومراد از خوارى زمين نرمى وملايمت اوست و به آسانى رفتن بر پشت او وپايمال شدن او ومناكب جمع منكب است بمعنى دوش ومراد اينجا كوههاست يا جوانب وراههاى زمين وبهر تقدير تعبير به مناكب اشارتست به كمال خوارى زمين وآسانى رفتن بر پشت او زيرا كه سوارى بر مناكب مراكب متعسر بلكه متعذر است از جهت تمرد وسركشى ايشان از آن پس هر گاه رفتن بر مناكب زمين ميسر باشد هر آينه غايت خوارى وملايمت او از آن معلوم گردد وضمير ( رزقه ) راجع است
تفسير شاهي ( توضيح آيات الأحكام ) ( فارسي ) — صفحة 118
مساهمون: أبي الفتح الجرجاني
ص١١٨