ابراهيم بوده است برين وجه سنگ و گل بدست او مىداده واو به كار مىبرده و احتمال دارد كه اسماعيل شريك بوده باشد با ابراهيم عليه السّلام در رفع قواعد بر سبيل حقيقت و هر كدام از طرفى كار مىكرده باشند و حمل اسماعيل بر ابتداء وتقدير خبر او يعنى ( يناوله ما يرفع به ) يعنى اسماعيل مىداد به ابراهيم سنگ و گل تا به كار برد خلاف ظاهر است وقول او ربنا مفعول قول مقدر است يعنى يقولان ربنا چنان كه در بعض قرائت شاذه مذكور شده و بر هر تقدير حال است از ابراهيم واسماعيل ودعاى ايشان تقبل و ثواب را از خداى دالست بر آن كه بناى بيت جهت عبادت بوده نه جهت سكنى ( و بعضى ) مفسران گفته اند كه بانى اول كعبه ابراهيم بود و اول كسى كه حج به جاى آورده ابراهيم بود ( و در بعضى ) روايات وارد شده كه خداى تعالى فرو فرستاد كعبه را از ياقوتى از ياقوتهاى بهشت واو را دو در بود يكى به جانب مشرق و ديگرى به جانب مغرب ووحى فرمود به آدم عليه السّلام كه فرو فرستادم از براى تو خانه ء كه طواف كنند او را هم چنان كه طواف كرده مىشود گرد عرش من پس آدم عليه السّلام از هند
هامش
وضع سنگ و گل نيست بلكه احداث بلندى است والبته اين كار تحقق نمىيابد مگر با هم كارى چنانچه در عرف صحيح است رفع قواعد را به بناء وعمله نسبت داد چون كه هر يكى از دو شخص جزو علت محدثه هستند وتقديم حضرت ابراهيم به اسماعيل از جهت اولويت وامامت وعضو مؤثر بودن اوست .
ومع ذلك كله ممكن است كه صحت اسناد رفع و بلندى ديوارهاى بيت خدا كه از آبادى خانه ء خدا است به حضرت اسماعيل ( ع ) از جهت بودن آبادى بيت به واسطه ء مهاجرت حضرت اسماعيل با مادرش به مكه مىباشد .
وبالجمله اطلاق مجاز در امثال مقام مسامحه است زيرا كه اطلاق مجاز نه بعنوان مجاز لغوى و نه عقلى درست نمىآيد چنانچه در محلش مبرهن گرديده است .