و بعضى گفته اند خطابست مر پيغمبر ما صلَّى الله عليه وآله وسلَّم را ( 1 ) .
هامش
( 1 ) ظاهر آيه ء شريفه توجه خطاب به حضرت رسول ( ص ) است به وجوهى :
الف - آن كه مىفرمايد ( يَأْتُوكَ رِجالًا وعَلى كُلِّ ضامِرٍ ) ومعلومست كه آمدن اشخاص به حضور منادى حقيقى است نه بعنوان اجابت دعوة وى وبديهى است كه عموم شنوندگان دعوت ابراهيم متمكن از آمدن نبودند از جهت موجود نبودن اكثر آنها پس ظاهر آيه دلالت مىكند كه مراد از اعلان به حج آمدن اشخاص است به حضور منادى براى انجام وظيفه ء دين به جهت كاف خطاب در لفظ يأتوك .
ب - ظاهر از قول خدا ( وعَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ ) اينست كه مراد از دعوت حج وغايت از آمدن از راه دور شهادت ورؤيت منفعتهايى است براى ايشان ، و اين هم مناسب بر حال موجودين در زمان خطاب دارد نه معدومين .
ج - ظاهر از قول خدا ( ويَذْكُرُوا اسْمَ الله فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ ) الخ تعليم احكام ذبح وتقسيم ذبيحه است و اين مناسب حال موجودين در مقام خطاب است نه معدومين .
د - ظاهر قول خدا ( فَكُلُوا ) خطاب بر موجودين است .
ه - و همچنين قول خدا ( ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ ولْيُوفُوا نُذُورَهُمْ ) اه در مقام نعليم مناسك حج طبق وظايف اسلامى است .
و - وهم چنان قول خدا ( ولْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ ) خطاب بر موجودين است كه حضرت پيغمبر ( ص ) مأمور بر اعلام گرديده كه به مسلمين برساند تا اين كه احكام حج با رهنمايى وى ياد بگيرند ( لا جرم ) منافاتى در بيان گفته ء ما چنانچه از اخبار وارده از حضرات ائمه ء هدى عليهم السّلام مستفاد مىشود وبيان رواياتى كه دلالت مىكند به نداى حضرت ابراهيم ندارد و بنا به گفته ء ما آيه ء شريفه در مقام اعطاء حكم نازل شده مىتوان از آيه احكامى استنباط نمود و اما به گفته ء ابن عباس نمىتوان مگر به واسطه ء استصحاب حكم شرع سابق .
اينست آن چه به نظر قاصر در اين باب خطور كرده اميد است قرين به صواب باشد هر چند عبارتم نارسا است .