المنبر دعا را اجابت بود و مسجد جديد اتابك سعد بن زنگى سلغرى كرد ، و مسجد سنقر در خرگاه تراشان به اتابك سنقر بن مودود سلغرى منسوب است و دار الشفا به عضد الدوله ، و ديگر جامعها و خوانق و مدارس و مساجد و ابو الخير كه ارباب تمول ساختهاند بسيار است ؛ همانا از پانصد بقعه در گذرد و بدان موقوفات بىشمار ، اما از آن كم به منصب استحقاق مىرسد ، و در دست مستاكله است ، و در آن جا مزارات متبركه مثل امامزادگان محمد و احمد ابن موسى الكاظم رضى اللّه عنهم و شيخ ابو عبد اللّه خفيف كه آن را اتابك زنگى سلغرى عمارت كرد و وقف معين فرمود و شيخ بهلول مرمت عمارتش كرد و بابا كوهى و شيخ روزبهان و شيخ سعدى و كرخى و شيخ حسن گياه و حاجى ركن الدين راز گو و امثالهم فراوان است چه در اكثر مدارس و خوانق و مساجد نيز مقابر خواص است و عموم مقابرش بعضى در اندرون شهر است و برخى در بيرون و به چند موضع متفرقند ، و حقوق ديوانيش به تمغا مقرّر است ، و اكنون چهار صد و پنجاه هزار دينار ضمانى آن جاست و ولايتش تمام فارس از توابع اوست . آنچه بدان شهر مخصوص است و در حوالى آن و آن را حومه مىخوانند هجده پاره ديه است ، و آبش از قنوات ، و در هوا مانند شيراز .
حاصلش غله و پنبه بود و اندكى ميوه از همه نوع است .
ابن حوقل گويد : شيراز شهرى است اسلامى و جديد . آن را محمد بن قاسم بن ابى عقيل پسر عم حجاج بن يوسف ثقفى بنا كرد ، و از جهت شباهت به شكم شير شيرازش ناميد چه همه خوردنيها از آن نواحى به شيراز حمل گردد و از آن جا چيزى به جايى برده نشود .
« در العزيزى آمده است كه شيراز شهرى است نيكو و بزرگ خانههاى گشاده و جوهاى پر آب دارد . شرب مردمش از چشمههايى است كه از ميان شهر و خانههاى آن مىگذرد . هيچ خانهاى در شيراز نيست كه آن را سرابستانى زيبا و آب روان نباشد . بازارهايش آبادان و پر رونق است . از آن جا تا اصفهان هفتاد و دو فرسخ است . » ( صفحه 375 تقويم البلاد ابو الفداء ترجمه عبد المحمد آيتى )
و شمس الدين محمد بن امين الدين در كتاب خود موسوم به نوادر التبادر لتحفة البهادر مؤلف به سال 669 قمرى آورده است : . . . و ديگر هر كه به شيراز مقام كند غم او كم شود .
شيراز از نظرگاه تاورنيه به اختصار
شيراز در جلگهاى كه شمال تا جنوبش چهار فرسنگ است نهاده شده طولش 78 درجه و 15 دقيقه و عرضش 29 درجه و 36 دقيقه است . زمين شيراز مستعد و حاصلخيز است ، اما جاى تماشايى و ديدنى ندارد ؛ و جز مدرسهاى كه امامقلى خان ساخته و چند مسجد همه خانههايش از خشت و گل درست شده است . بارگاه شاه چراغ از جمله بناهاى مجلل شيراز است و مردم به مرمت و حفاظتش مىكوشند در اين شهر چند كارخانه شيشهسازى داير است و شيشه جاى گلاب و ترشى و شيشههاى ديگر مىسازد . و در شيراز از سيب و آلو و گلابى و ديگر ميوهها مرباهاى خوب درست مىكنند . رودخانهء بند امير تاكستانهاى شهر را سيراب مىكند ، و چون از اواسط بهار تا پاييز در شيراز بارندگى نمىشود آب بند امير به شهر نمىرسد .
مردم از انگور شيره و سركه درست مىكنند . در شيراز عمارت كهنهايست كه آرامگاه
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1879
مساهمون: ژان شاردن
ص١٨٧٩