پى نيك و بد و درست و نادرست باشند نبودهاند . دشمنان ايران را از نگهداران آن جدا نگرفتهاند . ستم را از دادگرى بازنشناختهاند . تيمور و هلاكو و ابقاخان را با اسماعيل سامانى و يعقوب ليث و محمود غزنوى به يك رشته كشيدهاند ؛ دوست و دشمن و خودى و بيگانه همه را به يك ديده ديدهاند . از اين گونه ايرادها چندان است كه به آسانى شمرده نشود .
حبيب السير و روضة الصفا به اندازه ظفر نامه و مطلع السعدين و جهانگشاى جوينى و تاريخ وصاف و مانند اينها آلوده نيست ليكن به يك بار پاك هم نيست
حبيب السير و روضة الصفا و مانند آنها چون آغاز تاريخ را از آدم و حوا گرفتهاند يك بخش بزرگ آنها ارج تاريخى ندارد و بايد به يك بار كنار نهاد . اينست اگر آنها را بپيرايند بسيار كوچك درآيد .
دريا يا درياچهء خزر ، خزر نام قومى ترك نژاد بوده كه در زمانهاى خيلى قديم ، از صحراهاى آسيا به اطراف حوضهء جنوبى رود بزرگ ولگا كوچ كرده ، ساكنان آنجا را فرمانبردار و خراجگزار خود كردهاند ، و مدتى مديد در آن جا به دامدارى و بازرگانى مشغول بودهاند .
مركز قوم خزر شهرى بوده كه پس از ويران شدن آن شهر حاجى ترخان جاى آن بنا شده است .
در سال 449 ميلادى رئيس قبيلهء هون قوم خزر را زير فرمان خود درآورد ، اما همين كه بزرگ آن قبيله درگذشت خزرها آزادى خود را بازيافتند ، ولى در سال 462 ميلادى فرمانبردار بلغارها شدند .
انو شيروان شاهنشاه ساسانى براى جلوگيرى از هجوم خزرها به ايران و تاراجگرى ايشان سدّ بزرگى در جلو گذرگاههاى آنها بست . گرچه اين تدبير مانع تجاوزها و غارتگريهاى آنان شد ، اما با روميان در هجوم به ايران همراى و همدست شدند به آذربايجان تاختند و پس از اين كه سدّ شهر و آتشكده را ويران كردند به سرزمين خود بازگشتند .
خلفاى اموى و بنى عباس نيز سالهاى دراز با قوم خزر در نبرد بودند و سرانجام اين قبيلهء جنگجو در فاصله سالهاى 354 تا 358 قمرى - خورشيدى - به دست قيصر روس منقرض شدند .
اروپاييان درياى خزر را كاسپين مىگويند . اطلاق اين اسم بدين دريا به سبب سكونت قبيله معروف كاسپى در كرانههاى جنوب باخترى آن بوده است .
يكى ديگر از نامهاى قديمى درياچهء خزر آبسكون است . آبسكون بندر آباد و معتبرى در مصب رود خانهء گرگان ، و نيز نام جزيرهاى در نزديكى اين بندر بوده و به همين مناسبت اين دريا را درياى آبسكون نيز مىگفتهاند ، و امروز درياى مازندران هم مىنامند .
بارى ، مساحت درياى خزر 438000 كيلو متر مربع است كه از اين مقدار 2330 كيلو متر مربع مساحت جزاير آنست و اگر بدانيد مساحت سطح زمين اعم از خشكيها و آبها 800 ، 100 ، 510 كيلو متر مربع ، و مساحت آبهاى روى زمين - درياچهها ، درياها ، اقيانوسها ،
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1823
مساهمون: ژان شاردن
ص١٨٢٣