هر سال بين 7 / 11 تا 6 / 22 كيلو متر مكعب آب وارد دريا مىكند .
از رود اورال سالانه ميان 6 / 9 تا 4 / 11 و از رودخانههاى ايران ساليانه بين ده تا پانزده كيلو متر مكعب آب وارد درياى خزر مىشود .
آب اين رودخانهها كه همه شيرين مىباشند تركيبات املاح دريا را مخصوصا در قسمت شمال به صورت محسوسى تغيير مىدهند . مقدمة بايد دانست كه تركيب آب درياى خزر با آب اقيانوسها اختلاف دارد مثلا اگر بنابر آنچه دانشمندان آزمايش كردهاند نسبت سولفات دومنيزى آب اقيانوسها 4 / 6 و سولفات دو كلسيم 94 / 3 كلرور دومنيزيوم و كلر بروموردومنيزى 44 / 9 و كربنات دو كلسيم و كلروردوپتاس 69 / 1 باشد تركيب املاح آب درياى خزر از نظر مواد مذكور به ترتيب 58 / 23 ، 92 / 6 ، 54 / 4 ، 24 / 1 ، 21 / 1 مىباشد . همچنين بايد دانست شورى آب اين دريا در قسمت جنوب بين دوازده ، سيزده در هزار ، در مصب رود ولگا دودهم در هزار ، و در ميان دريا دوازده در هزار است ، در حالى كه شورى آب اقيانوسها به طور متوسط از 35 در هزار تجاوز مىكند ؛ و نيز بايد به خاطر داشت چون كرانههاى خاورى به سبب موقع طبيعى و نزديك بودنش با صحرا گرمتر است شورى آب آن منطقه دريا اندكى بيشتر مىباشد .
آب درياى خزر در فصول چهار گانه به سبب كاهش يا افزونى مقدار آب رودخانهها كه هر فصل ، تغيير مىيابد . يخ بستن قسمتى از آب رودخانهها در زمستان و ذوب شدن آنها در بهار در اين امر مؤثر است . توضيح بيشتر اين كه در فصل زمستان به سبب كاستن آب شيرين رودخانهها و يخ بستن آنها ، شورى آب در قسمت شمال دريا افزايش مىيابد ؛ برعكس در اين فصل از شورى آب در قسمت جنوب به علت سرد شدن هوا و كاهش تبخير كمتر مىشود . در فصل بهار و تابستان عمل به عكس انجام مىگيرد يعنى در شمال و مغرب به سبب افزايش آب شيرين رودخانههايى كه وارد دريا مىشوند از شورى آبهاى شمال و مغرب كاسته مىشود و شورى آبهاى جنوبى به سبب افزايش تبخير بيشتر مىگردد .
اين نكته درخور توجه و امعان نظر است كه آخرين نقطه جنوبى اين دريا در 36 درجه و 34 دقيقه عرض شمالى و آخرين نقطه شمالى در 47 درجه و هفت دقيقه عرض شمالى واقع است و بر اثر اين اختلاف و عوامل مؤثر ديگر حرارت آب درياى خزر در شمال و جنوب تفاوت مىيابد . مثلا در ماه اسفند كه حرارت آب در شمال يك تا پنج درجه زير صفر و گاهى پايينتر مىشود حرارت آب در قسمتهاى جنوبى هشت تا ده درجه بالاى صفر است . اما در فصل تابستان درجه حرارت بخشهاى شمالى و ميانى و جنوبى تقريبا يكسان است .
آب درياى خزر نه تنها بر اثر حرارت و باد و اختلاف شورى و شيرينى و عوامل ديگر در سطح جابهجا مىشود بل كه بر اثر نيروى عواملى ميان آبهاى طبقات بالا و زير جريانهايى به صورت عمودى صورت مىپذيرد ، و بر اثر وقوع اين جابهجايى مقدار زيادى مواد غذايى كه در آبهاى اعماق دريا ذخيره شده بالا مىآيد و ماهيان از همين مواد تغذيه مىكنند و بزرگ مىشوند . اين نكته نيز درخور يادآورى است كه اصولا درياى خزر موجزاى است ، و گرچه در
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1826
مساهمون: ژان شاردن
ص١٨٢٦