450 ، 982 ، 365 كيلو متر مربع است پهناورى درياى خزر نسبت به مساحت زمين و آبها و خشكيها چيزى به حساب مىآيد .
محيط درياى خزر تقريبا شش هزار كيلو متر ، طولش 1205 كيلو متر ، عرضش در بازترين جا نزديك 554 كيلو متر و در تنگترين محل 202 كيلو متر مىباشد و 79319 ميليون كيلو متر مكعب آب دارد ؛ و براى اين كه عظمتش بهتر نموده شود بايد گفت درياچه مشهور ويكتوريا واقع در آفريقا فقط 000 ، 69 كيلو متر مربع ، درياچهء آرال 000 ، 62 كيلو متر مربع درياچه بايكال 000 ، 33 كيلو متر مربع وسعت دارد .
گودى درياى خزر در شمال و جنوب و شرق و غرب تفاوت دارد در قسمت شمال عمقش چندان كم است كه اگر تا مساحتى از كنارهها مرتبا لايروبى نشود كشتيها به گل مىنشينند . در شرق بحر خزر ، آن جا كه خليج قره بوغاز كل است و نور خورشيد بيشتر بر آن مىتابد عمق دريا در سطح وسيعى از دوازده متر تجاوز نمىكند و بيشتر ميان يك تا چهار و پنج متر گودى دارد . در اين خليج و اطراف آن به طور متوسط هر سال آب دريا بر اثر تابش حرارت خورشيد بخار مىشود ، و اگر تبخير آب در سطح وسيعترى از درياى خزر به همين شدت انجام گيرد پس از سپرى شدن چند قرن اين دريا به بيابانى پوشيده از نمك و املاح مختلف مبدل مىشود .
حدّ متوسط گودى درياى خزر 182 متر است و عميقترين نقطهء آن كه در فاصلهء تقريبى صد كيلو مترى چالوس است 946 متر ژرفا دارد ؛ بنابر اين پس از درياچه بايكال واقع در سيبرى كه عميقترين جايش 1523 متر گودى دارد و درياچهء تانگانيكا كه بيشترين عمقش به 1435 متر مىرسد ، خزر عميقترين درياچههاى دنياست .
اقيانوسها و درياها چون به هم راه دارند و آبهاشان بر اثر جريانهاى دريايى ، باد ، اختلاف درجهء حرارت و عوامل ديگر جا به جا مىشود ، از نظر شورى و آميختگى و مواد ديگر با هم اختلاف زياد ندارند ، اما درياچهها به اقيانوسها و درياها راه ندارند و هرچه بر عمرشان بگذرد بر اثر ورود مواد مختلف و نمك ، شورى و غلظت آبشان بيشتر مىشود . آب بعضى درياچهها مثل درياچهء بحر الميت و اروميه آن قدر شور و تلخ است كه هيچ جاندارى در آن قادر به زندگى نيست .
نمك آب درياى خزر از بيست و هفت در هزار بيشتر نيست بنابراين از آب اقيانوسها و درياهاى آزاد كه به طور متوسط سى و پنج در هزار نمك دارند ، شيرينتر مىباشد ، و اگر آب درياچهء خزر بيش از اندازه بدمزه است به خاطر املاح مختلف مخصوصا سولفات دومنيزى محلول در آن است .
بعضى درياچهها در بلندى و برخى در پستى واقع شدهاند سطح درياچههاى كوچك و بزرگ فلات تبّت نزديك پنجهزار متر از سطح دريا بالاتر ، و سطح درياچهء بحر الميت چهار صد متر از سطح دريا پايينتر است . اما سطح درياچهء خزر در حدود 6 / 27 متر از سطح درياهاى آزاد پايينتر مىباشد و مقدار آبى كه رودخانههاى بزرگ ولگا و ارس و چند
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1824
مساهمون: ژان شاردن
ص١٨٢٤