رودخانهء متوسط و كوچك و كوچكتر وارد آن مىكنند جبران تبخير آن را مىنمايند . به همين سبب است كه طى ربع قرن اخير بلندى آب ثابت مانده و سطح آب فرو ننشسته است .
پس از اين كه كشور شوروى به منظور توسعهء آبيارى و كشاورزى و به كار انداختن كارخانهها در برابر جريان رود ولگا سدهاى بزرگ ساخت و مقدار آب رودخانه به حدّ فاحش كاهش يافت بيم آن بود كه بر اثر كم شدن واردات سطح خزر اندك اندك فرو نشيند . اما پس از اين كه جريان آب دو رود پچورا و ويجكدا را به رود ولگا ملحق كردند اين نگرانى بر طرف شد .
اكنون درياى خزر به وسيله كانالهايى كه كار ساختمان آنها در سال 1952 ميلادى - خورشيدى - پايان يافته و افتتاح شده از راه ولگا و دن به درياهاى آزاد سياه ، آزف و بالتيك و درياى سفيد مربوط شده و كار حمل و نقل دريايى را بر روسيّه آسان كرده است .
درياى خزر يكى از منابع مهم اقتصادى و غذايى ايران و روسيّه است در اين درياچه چندين گونه ماهى پرورش مىيابد كه همه مصرف غذايى دارند . افزون بر اين نود و پنج درصد خاويار جهان كه بهترين و پر بهاترين خاويارهاست از ماهيهاى مخصوصى كه در اين دريا پرورش مىيابند به دست مىآيد .
در سالهاى اخير پرورش ماهى سفيد به سبب تكثير ماهيهاى كفال به حد زياد تقليل يافته . كفال كه روسيان به تكثير آن كوشيدهاند در شمار ماهيان گوشتخوارند و بچه ماهيهاى سفيد را مىبلعند .
آلودگى آب درياى خزر نيز يكى ديگر از موجبات جلوگيرى از رشد و تكثير ماهى است . استخراج نفت در كنارههاى شمالى اين دريا و وجود كارخانههاى بسيار و كثرت رفت و آمد كشتيها آب دريا را به انواع روغنها و فضولات نفتى آلوده كرده و كار پرورش ماهيان را دشوار ساخته است .
اثر جزر و مد در درياچهها به مقدار زياد كمتر از درياها و اقيانوسهاست ، از روى ديگر درياچهها چون در خشكى محصورند و از جريانهاى شديد دريايى بر كنار ، از درياها آرامترند ، و موجهاى سخت و سنگين و پر خطر كمتر در آن جا برمىخيزد ، اما درياى خزر بر خلاف اين اصل كلى ، توفانزاى ، موجخيز و خطرمند مىباشد . اما در اين دريا مخصوصا در كنارههايش كوسه و ديگر جانوران دريايى خطرناك وجود ندارد .
اين نكته گفتنى است كه آب بيش از صد و سى رودخانه به اين دريا مىريزد ، و در مجموع هر سال به طور متوسط سيصد و بيست كيلو متر مكعب آب به درياى خزر سرازير مىشود .
بزرگترين رودهايى كه به اين دريا مىپيوندد ولگاست كه از بسيارى عظمت در آن كشتىرانى مىشود . اين رود پر آب به تنهايى به طور متوسط هر سال دويست و پنجاه كيلو متر مكعب آب وارد اين دريا مىكند .
بيشتر رودهايى كه وارد درياى خزر مىشوند از شمال و شمال غربى و مغرب سرچشمه مىگيرند و جريان مىيابند . كورا يا كورش كه سرچشمهاش كوههاى جمهورى آذربايجان است
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1825
مساهمون: ژان شاردن
ص١٨٢٥