به نام وى تأليف فرمود . سلطان مسعود به نشان حقشناسى پيلوارى سيم سره براى وى فرستاد .
بيرونى چون پايهء دانش خود را برتر و بالاتر از آن مىشمرد كه به حفظ آن مال بپردازد نپذيرفت ، بازگرداند و گفت : من تاكنون عمر را به بىنيازى و خرسندى كه شيوهء آزادگان و وارستگان است گذراندهام و اكنون اين ستم بر خود روا نمىدارم كه ترك عادت كنم . افزون بر اين گرفتن و پرداختن به اين بار نقره مرا از كار تأليف و تصنيف بازمىدارد ، و ارباب خرد بر اين باورند كه دارايى ميرود ، اما دانش ارزنده گوهرى است كه مىپايد و من به فرمان خرد هرگز علم پاينده را به دولت و ثروت رونده سودا نمىكنم . بارى ، اين دانشمند بلند نام كه سوم ذى حجه سال 362 قمرى به دنيا آمده و در هفتاد و هفت سالگى به سال 440 از جهان رفته به عمر گرانبار خود افزون بر صد و پنجاه كتاب يا رساله نوشته كه برخى از آنها در گيرودار جنگها و آشوبها از ميان رفته ، بعضى آن آثار به صورت نسخههاى خطى در كتابخانه معتبر مضبوط است و برخى نيز يك يا چند بار چاپ و به زبانهاى بزرگ برگردانده شده است . ابو ريحان 460 سال پيش از انكه كريستف كلمب امريكا را كشف كند . بنابر محاسبات علمى وجود چنان قارهاى را پيشبينى كرد و در كتاب الهند بودن آن قاره را ثابت كرد .
همچنين وى نخستين كس بود كه حفر ترعه ميان درياى سرخ و بحر مديترانه را كه اول بار به دستور داريوش شاهنشاه هخامنشى انجام يافته است كشف و ثابت كرد .
و نيز همين داناى نامى اول بار كره جغرافيايى را ساخت . قطر اين كره جغرافيايى ده ذراع يعنى قريب پنج متر بود . وى جاى شهرها را بر روى اين كره معلوم كرد و طول و عرض جغرافيايى و فواصل هر يك را از يكديگر بر آن ثبت نمود .
تاليفات اين دانشمند نامى اغلب به زبان عربى و اندكى به زبان پارسى و در علوم مختلف است . برخى بزرگان نيز به نام وى رسالاتى نوشتهاند . نام بردن همه كتب و رسالات ابو ريحان در اين مختصر نمىگنجد و به ذكر برخى آنها اقتصار مىرود .
التفهيم لاوايل صناعة التنجيم به زبان فارسى است . و مؤلف در سال 421 آن را براى ابى الحسن على بن ابى الفضل خاصى نوشته است .
تحقيق ما للهند من مقالة مقبولة فى العقل او مرذوله در سال 423 به نام عبد المنعم بن على بن نوع تفليسى در غزنه نوشته است
الآثار الباقيه عن القرون الخاليه : ابو ريحان آن را به نام شمس المعالى قابوس نوشته .
بزبانهاى فرانسوى و انگليسى برگردانده شده . اعتضاد السلطنه با همكارى ملا على غياث الدين جمشيد ثانى آن را به فارسى ترجمه كرده و در سال 1321 شمسى نيز به همت اكبر دانا سرشت بار دگر ترجمه و چاپ شده است .
المسائل المفيذة و الجوابات السّديده براى زيج خوارزمى در 250 برگ نوشته است .
ابطال البهتان بايراد البرهان على اعمال الخوارزمى فى زيجه در 360 برگ ساخته است .
جوامع الموجود لخواطر الهنود فى حساب التنجيم در 500 برگ نوشته است .
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1752
مساهمون: ژان شاردن
ص١٧٥٢