فصل دوازدهم ورزشها و بازيهاى ايرانيان
چون ايرانيان ميان ورزش و بازى تفاوت زيادى قائل نمىباشند من نيز اين دو را با هم مىآورم و متذكّر مىشوم ايرانيان بازيهاى مهم را ورزش ، و بازيهاى غير مهم و بچگانه و فاقد اهميّت را بهطور اعم بازى مىنامند . اين تعريف با واقعيت مطابقت دارد زيرا ورزشهايى كه در ايران معمول مىباشد در حقيقت بازيهاى مناسبى است كه هدف از آن نرم و نيرومند كردن بدن ، و آماده ساختن آن براى به دست گرفتن سلاح و به كار بردن آنست .
جوانان تا هجده و بيست سالگى در محضر استادان و خواجگان به آموختن دانش و ادب مىپردازند ، و از آن پس به ورزش رو مىآورند . اين ورزشها عبارتند از تمرين تيراندازى با تير و كمان ، و نخستين مرحلهء آن راست كردن كمان به زه مىباشد ؛ و آن چنان است كه كمان را درست و استوار نگهدارند و آنگاه زه را بكشند و رها سازند . به هنگام تمرين دستچپ كه كمان دارد ، و كاملا به طرف جلو كشيده شده ، و دست راست كه كمان را مىكشد ، هيچكدام نبايد اندكى بلرزد .
به مبتديان در روزهاى نخستين تمرين كمانهايى مىدهند كه خم كردن و كشيدن زه آنها زياد دشوار نباشد ، و به تدريج كمانهاى سختترى به آنان مىسپارند . كارآموزان به شاگردان خود ياد مىدهند چگونه كمان را به عقب ، به پهلوى خود ، به طرف بالا ، به پايين ، خلاصه به حالات مختلف به تندى و آسانى راست كنند . كمانهاى ايرانيان همه سخت است و كشيدن آنها آسان نيست . براى آزمودن نيروى خود آنها را به ديوار مىآويزند ، و وزنههايى به كمان و زه ، همان نقطه كه تكيهگاه سر تير است آويزان مىكنند . سختترين كمانها پيش از آن كه به زه كرده باشند پانصد وزن دارد . همين