سودآور را حرام كرده است ؛ و چون طرز ديگرى براى استفاده از پول خود نمىشناسند آن را به مصرف خانهسازى مىرسانند .
پس از درست كردن خانه دومين چيزى كه پولداران ايران مايل به داشتن آنند بازارچه است كه محلّ داد و ستد مىباشد ؛ و آن دالان سر پوشيدهايست كه در دو طرف و سرتاسر آن دكان ساخته شده است . بازارچه را معمولا نزديك خانهء خود مىسازند ، يا برحسب تصادف مىخرند ، و اين پس از خانه نخستين مستغلات ايشان بهشمار مىآيد . سپس به خريدن يا ساختن گرمابه ، پس آنگاه به ساختن يا خريدن كاروانسرا مبادرت مىورزند .
ما اروپاييان اينگونه تأسيسات را يك ساله يا حدّاقل سه ماهه به اجاره واگذار مىكنيم ، شگفتا كه ايرانيان اين قبيل اماكن را روزانه به اجاره مىدهند ، و اجارهء هر روز را شبانگاه همان روز مىگيرند و به فردا نمىافگنند . زيرا اعتمادشان از اين بيش نيست ، و بدينسبب اين تأسيسات را نزديك خانهء خود مىسازند تا نوكرشان آسان بتواند هر روز براى گرفتن اجاره مراجعه كند . اما اين طرز اجاره كارى در مورد اشخاص كمسرمايه به عمل مىآيد و مهلت گرفتن اجاره دربارهء افراد متمكن و مورد اعتماد ممكن است يك هفته حتى يك ماه به طول انجامد .
اين نكته گفتنى است چون اثاثهء خانهء مردم مشرقزمين محدود و منحصر به لوازم بسيار ضرورى است و ميز و صندلى و تختخواب و قفسه و گنجه و لوازم مفصل آشپزخانه ندارند و مىتوانند در مدتى كوتاه زودتر از آنچه نزد بعضى اروپاييان معمول است خانه يا مغازه را تخليه كنند ، و بگريزند ، اعتماد ميان موجر و مستأجر زياد نيست .
آنان كه دارايى بسيار به دست مىآورند ، و خود و فرزندانشان را بىنياز مىبينند به ساختن بناهاى عام المنفعه از قبيل مدرسه براى سكونت و تحصيل طلّاب علوم دينى ، و بناى كاروانسرا بر سر شاهراهها كه كاروانيان و مسافران رايگان در آنها بياسايند ، و ساختن پل و مسجد ، و وقف منابع درآمدى كه از محل آن طلاب روزى بخورند ، و صدقه داده شود ، اقدام مىكنند . ايرانيان بناى اينگونه آثار را ثواب آخرت مىگويند ، و بر اين اعتقادند كه اين اعمال خير جارى است و ثوابش بر دوام است .
زيرا آنان كه در كاروانسراها رنج راه را از تن بيرون مىكنند ، يا از بالاى پل آسان مىگذرند ، يا طلابى كه در مدرسه سكونت مىكنند ، و از موقوفاتش روزى مىخورند
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 777
مساهمون: ژان شاردن
ص٧٧٧