خويش را صرف اين كار مىكنند ، و با دقت و مواظبت تمام سفرنامهها و نقشههاى جغرافيايى را مطالعه مىنمايند ، دشوار آيد ، اما اينها همه حقيقت است . و چنان كه ياد كردم اينگونه تحقيقات و مطالعات و شناساييها اصولا با آرامش روحى و فكرى و ذوق و سليقهء ايرانيان تضاد و مباينت دارد . وزيران و صاحبان مناصب مهمّ ايران همانقدر از اوضاع كلّى اروپا آگاهند كه از وضع كرهء ماه خبر دارند . به سخن ديگر اطلاعات ايشان حتى نسبت به فرنگيها از حدود ابهامات و تخيّلات درنمىگذرد .
بنا به باور اغلب بزرگان ايران فرنگيان در جزيرهء كوچكى واقع در درياى شمال زندگى مىكنند ؛ و چون جزيرهء مسكونى ايشان فاقد هرگونه نعمت است ، براى دستيابى به انواع نعمى كه از داشتن آنها محرومند به اطراف جهان پراگنده مىشوند مگر به نعمت و دولت برسند .
با همهء اين تنگناها و ناهمواريها و دشواريها كه به برخى از آنها اشاره كردم بر اين باورم كه در سراسر روى زمين براى جهانگردى جايى بهتر و مناسبتر از ايران نمىباشد . زيرا در اين كشور به سبب كمى جمعيت هزينهء مسافرت بسيار نيست . افزون بر اين بر اثر مراقبت كامل ، راهها امن است و بناهاى مخصوص اقامت موقت مسافران در نقاط مختلف همه راهها ساخته شده ، و براى سكونت سفركنندگان و تعليف چهارپايان كاملا آماده است . اقامت در اين ساختمانهاى مجهّز رايگان است . جز اينها در سراسر كليّه راههاى هموار و صاف هرجا لازم بوده پلهاى عريض و استوار ساخته شده تا مسافران براى گذشتن از رودها و مسيلهاى ژرفناك ، و عوارض مشابه در زحمت نباشند و آسودهخاطر بگذرند .
عادت و هدف ايرانيانى كه در جريان داد و ستد يا خدمات دولتى و مشاغل ديگر مىباشند اين است كه پس از اندوختن مبلغى پول نقد نخست خانهاى براى سكونت خود درست كنند . سليقه و رسمشان چنان است كه خانه ساخته نمىخرند ، بلكه خانهاى متناسب با جمعيت و احتياجات خود مىسازند و مىگويند همچنان كه لباس دوخته به اندام هر كس راست نمىآيد ، خانهء ساخته شده نيز به كار كسى مىخورد كه آن را بنا نهاده است .
در ايران كماند كسانى كه در خانهء استيجارى زندگى كنند . حتى افراد تنكمايه نيز از خود خانه دارند ، و اين موضوع مولود دو واقعيت است . نخست اين كه ايرانيان على الاصول شمّ و ذوق بازرگانى ندارند ؛ دوم اين كه دين ايشان قرض
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 776
مساهمون: ژان شاردن
ص٧٧٦