يا به صورت گرد مصرف مىكنند . پرتغاليها بينى خود را از سودهء آن مىآگنند . مردم مشرقزمين فقط دود تنباكو را مىكشند . امّا ايرانيان چنان به كشيدن دود تنباكو معتاد شدهاند كه بيشتر اوقات نى قليان را ميان دو لب خود دارند . اشخاص بزرگ و صاحبمقام هنگامى كه بر اسب سوار مىشوند تا از جايى به جاى ديگر بروند يكى از نوكران خود را مأمور برداشتن قليان مىكنند ؛ و او موظف است همچنان كه بر اسب سوار است و دنبال سرور خود مىرود هميشه قليان را آماده داشته باشد تا هر وقت آقايش ميل كشيدن قليان كند سر لولهء قليان را به وى بدهد . افراد اعيان و سرشناس هرگز بدون قليان از خانه بيرون نمىروند ، و به هرجا وارد مىشوند به محض نشستن قليان به دستش مىدهند . عجب اين كه كشيدن قليان هرگز مانع كارشان نمىشود به عبارت ديگر ضمن كشيدن قليان كار خود را به درستى و راحتى انجام مىدهند .
اگر به مدارس پا بگذاريد مىبينيد استاد و شاگرد همچنان كه با دقّت و مواظبت تمام درس مىدهند و درس مىخوانند لولهء قليان را به لب دارند . خلاصه اينكه از خوردن غذا آسان مىتوانند صرفنظر كنند ، امّا از كشيدن قليان نه . چنان به كشيدن قليان معتادند كه ماه رمضان اگر به تابستان بيفتد چون مدت روزهدارى هجده ساعت ادامه دارد وقتى هنگام افطار فرا مىرسد پيش از نوشيدن آب يا خوردن غذا قليان مىكشند ، و با دود تنباكو روزه را مىشكنند .
زيادروى در كشيدن دود تنباكو آنان را ضعيف و تكيده و پژمرده مىدارد .
خود نيز به زيانهاى دود تنباكو آگاهند ، امّا وقتى از ايشان پرسيده شود : پس چرا قليان مىكشيد ، جواب مىدهند : چه كنيم ، عادت شده ؛ و مىافزايند دلخوشى ما فقط در كشيدن قليان است .
در زمان پادشاهى شاه عباس كبير كشيدن قليان در ايران رواج بسيار داشت . وى براى اين كه مردم را از اين عادت بد رها سازد چارهها انديشيد ، و تدبيرها به كار برد ، امّا سودمند نيفتاد . خود نيز ترك عادت كرد ، مگر همگان به وى تأسى جويند . حكايت مىكنند يك روز كه درباريان و بزرگان در مجلس ضيافت او حضور داشتند به خدمتگران خاص خود دستور داد به جاى تنباكو در سر قليان پهن خشك اسب بريزند و به دست هر كدام قليانى بدهند . چون بزرگان قدرى قليان كشيدند شاه خطاب به آنان فرمود : اين تنباكو را وزير همدان به رسم هديه فرستاده و معروض داشته كه اين بهترين تنباكوهاست ، و خوبتر از آن در هيچجا پيدا
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 709
مساهمون: ژان شاردن
ص٧٠٩