على ( ع ) كشاند ، بيان مىداشتند « 1 » . ولى عايشه كه نسبت به صحابه توانايى بيشترى از خود نشان داد ، توانست به اين بحث پايان دهد و در ايجاد شكاف در صفوف مجموعهء طرفداران ابن حنيف ، والى بصره ، توفيق حاصل كند . عثمان بن حنيف نيز در تلاش براى سيطره بر اوضاع از خود ضعف نشان داد كه مستحق ملامت شديد خليفه گرديد « 2 » . تحولات خيلى سريع بود و اوضاع از دست والى بصره خارج شد و طرفهايى كه در اين درگيرى موقعيتى نداشتند ( الزطّ و السيابجة ) وارد موضوع شدند و مسأله با دستگيرى و زندانى كردن عثمان بن حنيف و شكنجهء وى پايان پذيرفت « 3 » ، و شورشيان به بيت المال مسلط شده و بر بصره سيطره يافتند .
در اين ميان خليفه با موقعيتى بسيار دشوار مواجه بود و فقط به فتنه در بصره نمىانديشيد ، بلكه به جنبهء حجازى آن نيز توجه داشت . وى سرانجام تصميم گرفت كه مدينه را ترك گويد و پيش از انجام آن تماسهاى زياد و گستردهاى با قبايل كوفه برقرار كرد تا آن ديار مقر اقامت و استقرار وى باشد . زيرا باقى ماندن در حجازى كه فتوحات اسلامى آن را از ثقل بشرى و اقتصادى تهى كرده بود ، تقريبا ناممكن مىنمود . محورهاى اساسى درگيرى از حجاز دور بود و ايالتهاى تابعه نيروهاى مالى و انسانى را به خود جلب كرده بودند . اگر چه عمر بن خطاب در مقابله با اين آشفتگى موفقيتهايى كسب كرد ولى نقش محورى و مركزى حجاز در دوران عثمان رو به ويرانى نهاد . زيرا عثمان اجازه داد تا در ايالتهاى تابعه مراكز نفوذ به وجود آيد . كه سريعا بر زيان قدرت خليفه رشد كرد . وقتى حكومت در اختيار على ( ع ) قرار گرفت ثقل امور به طور كلى به ايالتها منتقل شده بود ؛ به ويژه شام كه معظم عناصر تشكيل دهندهء يك دولت در آن فراهم بود ، در حالى كه نفوذ عملى دولت خليفه از مدينه و پيرامون آن فراتر نمىرفت . در سايهء اين واقعيت على ( ع ) تصميم گرفت از پايتخت اول اسلام خارج شود ؛ انصار كه به باقى ماندن در شهر خود پايبند بودند نسبت به اين تصميم اشتياقى از خود نشان ندادند « 4 » . ولى گويى كه اين انتخاب در تلاش
هامش
( 1 ) همان ، 464 .
( 2 ) همان ، ص 468 .
( 3 ) همان ، صص 469 - 468 .
( 4 ) ابن عثم ، همان ، ج 2 ، ص 268 - 267 .