ت ) انديشهء اقتصادى
جنگ عمدهء وقت على ( ع ) در زمان خلافت را پر كرده بود ، لذا طبيعى است كه بر متن نهج البلاغه تأثير گذاشته و در روال پرداختن آن حضرت به مسائل ادارى و سياسى ، جهاد سهم بيشترى به خود اختصاص دهد . و در نتيجه مطالب ديگرى كه به نحوهء نگرش آن حضرت به حكومت - و ابعاد مختلف يك نظام اجتماعى - مربوط مىشود در اين كتاب عظيم در حاشيه قرار مىگيرد ؛ به ويژه مسائل اقتصادى كه صرفا به امور تقسيم بيت المال ، مالكيت اراضى و خراج خلاصه مىشود . موارد مهمى در اين بعد با اهميت در حكومت على ( ع ) مسكوت باقى ماند . گرچه سرانجام در آن نگاهى به سياست مالى يافت مىشود كه در سايهء تجربه و ويژگيهاى آن مرحله منسجم گرديد .
در مراجعه به منابع تاريخ ملاحظه مىكنيم كه على ( ع ) قاعدهء عمر بن خطاب در مورد تقسيم اراضى و باقى گذاشتن مالكيت آن براى امت اسلامى را اجرا مىكرد « 1 » . و اين همان سياستى بود كه برخى از قريش و صحابهء قريشى را ضد عمر تحريك كرد ، و همچنين رهبران ايالتها را عليه او برانگيخت كه بعدها عثمان به آنان و نزديكانش زمينهاى زيادى را واگذار كرد كه ظاهرا خود اين اقدام نيز موجب قيام مردم در ايالتهاى تابعه عليه خلافت عثمان گرديد « 2 » . لذا بازپس گيرى اين اراضى « 3 » بخشى از اصلاحاتى بود كه على ( ع ) در زمينههاى سياسى ، ادارى و اقتصادى نسبت به شيوهء خليفهء سابق در پيش گرفت .
اصل تقسيم بيت المال در ميان مسلمانان بر اساس برابرى ، نشاندهنده يك شيوهء اقتصادى بىهمتاست . مسعودى آورده است كه امام على ( ع ) « هر چه در بيت المال بود را ميان مسلمانان تقسيم كرد بىآنكه كسى را بر ديگرى برترى بخشد » « 4 » . و بدين ترتيب نه فقط روش گروهگرايانهء خليفهء پيش از خود بلكه حتى روش عمر بن خطاب را نيز كه در اين مسأله اجتهاد خاصى داشت ، نقض كرد . على ( ع ) عدالت در تقسيم بيت المال را
هامش
( 1 ) مسعودى ، مروج الذهب ، ج 2 ، ص 353 .
( 2 ) كه شالودهء موضع اشتر نخعى و يارانش در برابر سعيد بن عاص را تشكيل مىداد . سعيد « سواد » را بستانى براى قريش به شمار مىآورد . مسعودى ، همان ، ص 337 .
( 3 ) نهج البلاغه .
( 4 ) مسعودى ، همان ، ص 353 .