ميان كركميش ( جرابلس كنونى ) و منطقهء حلب برقرار مىشود . در عراق اين جادهء عبور و مرور ، جادهاى را كه در طول دجله كشيده شده در بخش كوهپايهاى كه به كوه و دجله و زاب كبير محدود است قطع مىكند . در عهد باستان اين منطقه مركز جغرافيايى كشور مقتدر آشور بود كه در آن خرساباد ( دور شروقين ) ، نمرود ( كله / كلخ ) و نينوا را بنا كرده بودند . در عصر جديد شهر بزرگ موصل واقع بر ساحل راست فرات در برابر نينواى باستانى كه بر ساحل چپ قرار دارد گواهى است بر اهميت اين چهار راه بزرگ عبور و مرور كه از سه هزار سال پيش تاكنون لحظهاى گسيختگى در جاودانگيش روى نداده است .
در دورترين بخش جنوبى نيز عبور از زاگرس ، از ميان استان فارس كه در آن هنوز هم ويرانههاى پاسارگاد و پرسپوليس نزديك شيراز ديده مىشود و نيز استان خوزستان يا شوش كه چهار هزار سال پيش از اهواز ، مركز استان فعلى ، وجود داشته امكانپذير است . از آنجا راه به سوى شمال و بابل باستانى مىرفته و به جهت عمومى شرق به غرب كه بعد از عبور از شط العرب ، به دل عربستان راه مىبرده ، پيش نمىرفته است .
بر ما معلوم نيست كه واقعا كاربرد احتمالى اين راه در پيش از اسلام چه بوده است . اما مىبينيم كه بايد زمانى فرا مىرسيد كه پيامبر اسلام شبه جزيرهء عربستان را با حج و زيارت شهرهاى مقدس آن به صورت مركزى پرجاذبه در آورد تا جريان عظيم رفتوآمد در اين جهت داير شود .
به همين جهت براستى جاى تعجب است كه بصره را تنها در 17 بنا كرده باشند ، [ و چرا پيش از اين شهرى در اين محلّ ساخته نشده است ]
بغداد ( چند مقاله در تاريخ و جغرافياى تاريخى) (فارسى) — صفحة 81
مساهمون: اسماعيل دولتشاهى
ص٨١