بغداد در اين دوره به كمال خود رسيد . در قرن چهارم / دهم ، بخش شرقى از شمّاسيّه تا دار الخلافه پنج ميل ( 1 ميل - 1848 متر ) گسترش يافت . « 1 » طيفور ( متوفى 280 ) روايت مىكند كه موفّق قبل از 279 دستور اندازهگيرى بغداد را صادر كرد ؛ مساحت آن 750 ، 43 جريب تعيين شد كه 250 ، 26 جريب آن در شرق بغداد و 500 ، 17 جريب در غرب بغداد قرار داشت . « 2 » بنابر روايت ديگرى از طيفور ، شرق بغداد در زمان موفّق 750 ، 16 جريب ( 1 جريب - 1366 متر مربّع ) و غرب بغداد 000 ، 27 جريب بوده است . اين اندازه محتملتر است ، زيرا غرب بغداد در آن زمان هنوز اهميت بيشترى داشت . طبق روايت ديگرى ، مساحت آن 750 ، 53 جريب بود كه 750 ، 26 جريب آن در شرق و 000 ، 27 جريب ديگر در غرب قرار داشته است . « 3 » احتمال مىرود كه رقم اخير مربوط به دورهء مقتدر باشد كه شرق بغداد توسعه فراوانى پيدا كرد . در همهء اين روايات ، طول بغداد در هر دو سو تقريبا يكى بوده است . دربارهء رقم اول ، با ملاحظهء طول بغداد بنا به قول اصطخرى و طيفور ، بغداد در 279 در حدود 4 / 1 7 كيلومتر طول و 2 / 1 6 كيلومتر عرض داشت . در صورتى كه در زمان مقتدر ( 320 ) داراى 2 / 1 8 كيلومتر طول و 4 / 1 7 كيلومتر عرض بود .
وضع جغرافيايى بغداد ، اهالى فعال آن ، « 4 » تشويق دولت تجارت ، « 5 » و اعتبار خلافت به زودى اين شهر را به صورت مركز عمدهء بازرگانى درآورد . « 6 » بازارها ، در رصافه و بويژه در كرخ ، شاخص اصلى زندگى شدند . هر پيشه بازارى مخصوص داشت ؛ از جمله بازار ميوه ، بازار
هامش
( 1 ) . اصطخرى ، ص 83
( 2 ) . ابن فقيه ، ب 44 پ ؛ - ابن حوقل ، ج 1 ، 243
( 3 ) . خطيب ، ص 74
( 4 ) . - جاحظ ، بخلاء ، ص 39 ؛ تنوخى ، فرج ، ج 2 ، ص 11
( 5 ) . - يعقوبى ، ص 590
( 6 ) . - دورى ، تاريخ العراق الاقتصادى ، ص 143 - 157