در زمان موفّق ، 000 ، 27 گرمابه در زمان مقتدر ، 000 ، 17 گرمابه در زمان معزّ الدوله ، 000 ، 5 در زمان عضد الدّوله ، 000 ، 3 گرمابه در دورهء بهاء الدوله ) « 1 » . در 383 گرمابهها را شمردند و شمار آن را 1500 باب اعلام كردند . بنابر رواياتى ، هر گرمابه مورد استفادهء دويست خانوار بود . « 2 » هرگاه شمار متوسّط هر خانوار پنج نفر باشد ، در اين صورت جمعيت بغداد در حدود يك ميليون و نيم بوده است . مقتدر به سنان بن ثابت دستور داد كه طبيبان را امتحان كند و فقط به افراد شايسته اجازهء كار دهد ، در نتيجه ، به 860 طبيب اجازهء كار داده شد . « 3 » هرگاه طبيبانى را كه در بيمارستانهاى دولتى خدمت مىكردند و كسانى را كه اجازهء كار نداشتند به شمار آوريم ، تعداد ايشان احتمالا به هزار نفر مىرسد . تعداد كسانى را كه در آخرين جمعهء ماه در مسجد منصور و مسجد رصافه نماز مىگزاردند مىتوان با توجه به مساحت محلّ نماز 000 ، 64 نفر تخمين زد . « 4 » تعداد قايقها را در اواخر قرن سوم / نهم ، 000 ، 30 دانستهاند . « 5 » با توجّه به اين ارقام و مساحت بغداد ، مىتوان جمعيت بغداد را در قرن چهارم / دهم ، يك ميليون و نيم تخمين زد .
اتليدى از معاصران آن دوره ، نيز اين رقم را به دست مىدهد .
محلّههاى اشرافى نيز مانند ظاهر ، شمّاسيّه ، مأمونيّه و درب عون در بغداد وجود داشت . محلّههايى چون قطيعة الكلاب و نهر الدجّاج « 6 »
هامش
( 1 ) . خطيب ، ص 74 - 76 ؛ ابن فقيه ، ب 59 پ ؛ هلال صابى ، رسوم دار الخلافه ، نسخهء خطى ، ص 27 - 30
( 2 ) . ابن فقيه ، ب 59 پ - 60 ر ؛ هلال صابى ، نسخهء خطّى ، ص 29
( 3 ) . ابن اثير ، ج 8 ، ص 85 ؛ ابن ابى اصيبعه ، ج 1 ، ص 221 به بعد ، 224 ، 310 ؛ قفطى ، ص 194 و بعد
( 4 ) . ابن فقيه ، ب 62 ر ؛ - طبرى ، سلسلهء 3 ، ص 1730
( 5 ) . ابن جوزى ، مناقب ، ص 24
( 6 ) . ابو القاسم بغدادى ، ص 23 ، 106