بعضى كسان را بىمهلت و داورى و تنها به ميل و ارادهء خويش محكوم كند .
اما عدالت همگانى و عادى ، يعنى عدالت بازدارندهء ظلم ، معمولا در بغداد و به دست اشخاصى كه عهدهدار اين وظيفه بودند صورت مىگرفت يعنى قاضيان شرع و شحنگان . از زمان حكومت هارون الرشيد امر قضا در پايتخت زير فرمان يك قاضى بزرگ يعنى قاضى القضاة بود كه رياست عالى قاضيان سراسر امپراتورى را داشت و نيز شحنهء بغداد كه مقرّش نزديك كاخ خلد در رأس پل ميانى ( جسر الاوسط ) بود . اما چيزى نگذشت كه محلات هر يك از دو بخش ساحلى بغداد داراى قاضى و شحنهء جداگانه شدند . سرانجام مأمورى به نام « محتسب » نيز كه كمتر از او ذكرى به ميان آوردهاند در بغداد و در ديگر شهرها نظم و سامان بازارها را بر عهده داشت . ساكنان پايتخت ، هم شاهد اعدامها و شكنجههاى معمول در حق شكستخوردگان از خليفه بودند ، و هم نظارهگر كوكبهء رسمى همراهان وى در مواقع نادرى كه از كاخ خود بيرون مىآمد تا سپهسالاران پيروز خود يا بلندپايگانى را كه بتازگى منصوب شده بودند . اين مراسم بيشتر در محلهء المخرم برگذار مىشد كه درباريان مرجحّا در آنجا اقامت داشتند و از كاخهاى خليفه دور نبودند هرچند كه به سراهاى اعيانى ديگرى در محلهء شمّاسيّه كه شماليتر بود و به قصرهايى نيز كه در ساحل غربى واقع بودند نيز اشاراتى ديده مىشود .
در واقع جمعيّت بغداد شامل شمار زيادى اشخاص وابسته به دربار خلافت و حكومت مركزى بود ، اما در كنار اين ديوانيان يعنى ميراثداران سنتهاى ساسانى و صاحب منصبان نظامى كه غالبا اصل و نسب محقّرى
بغداد ( چند مقاله در تاريخ و جغرافياى تاريخى) (فارسى) — صفحة 123
مساهمون: اسماعيل دولتشاهى
ص١٢٣