شد كه تا سالها حدود شهر را از اين سو معيّن مىكرد ، در صورتى كه ديوار ديگرى حدود شهر منصور را در جانب غربى بغداد تعيين كرده بود . محاصرهء جديد كه يك سال به طول انجاميد و با وجود دفاع مردم بغداد از مستعين ، به كنارهگيرى وى منجر شد ، مايهء بروز نزاعهاى بيرحمانه و وحشيانهاى ميان هواداران دو خليفه گرديد و زيانها و صدمات عظيمى به قسمت اعظم شهر و بخصوص به محلّات شرقى كه سنگرگاه خليفه و والى بغداد بود وارد ساخت . حومهء شهر از اهالى تخليه شده بود . عدهاى به درون شهر و گروهى به دهكدههاى اطراف گريخته بودند و آثار هنرى يكسره ويران شده بود .
در دورهء آرامش ظاهرى كه پس از آن پيش آمد ، شهر بغداد با اينكه خلفا آن را ترك گفته بودند از نو از ميان ويرانهها سر بيرون كشيد .
بازگشت قطعى معتمد در 278 به بغداد ، سبب شد اين شهر بار ديگر نقش خود را به عنوان اقامتگاه خليفه باز يابد و بار ديگر حساسيت شديد آراى عمومى نسبت به كوچكترين تصميمات خليفه ، بغداد را دچار تظاهرات شديد كرد . در واقع هنوز شور تعصّبات قديمى در اين شهر آرام نگرفته بود كه مردم بغداد متوجه شدند كه معتضد خليفه به ساختن مجموعهاى از سراهاى سلطنتى دست زده و درصدد است كه اقتدار خلافت را كه در دورهء حكومت قبلى به علت تفرقهء داخلى و شورش زنگيان به مخاطره افتاده بود از نو احيا كند . تصميمات گوناگونى كه خليفه مىپنداشت بايد برضد حنبليان و مريدان علم كلام يعنى هواداران معتزله بگيرد نشان مىدهند كه هنوز ميان دو گرايش موجود در جوامع بغدادى موازنه برقرار نبوده است . گذشته از اين مسئلهء ، شيعى گرى كه به نظر مىآمد با غيبت امام دوازدهم در سامرا حل شده باشد ،
بغداد ( چند مقاله در تاريخ و جغرافياى تاريخى) (فارسى) — صفحة 119
مساهمون: اسماعيل دولتشاهى
ص١١٩