را بايد نام برد كه مدخل آن در قسمت زاويهء شمالى ميدان شاه در مقابل منتهى اليه زاويهء جنوبى مسجد شاه قرار دارد .
شاه عباس با ساختن چهار باغ معبر زيبايى براى پايتخت خود ايجاد كرد . « 1 » به جاى راههاى درشكهرو در زمان حاضر ، گردشگاههايى در دو طرف چهار باغ ساخت و در وسط آن جويى كه در فواصل معين داراى حوضچه بود روان كرد . در اين حوضچهها فوارههايى وجود داشت . به موازات گردش گاهها ، صفوف درختانى قرار داشت كه در گرماى تابستان سايههاى مطلوبى مىانداخت . فراير ، كه در سال 1677 در اصفهان بود ، مىنويسد : « در شب تمام اعيان اصفهان به چهار باغ مىآمدند و هواخورى مىكردند و با عده زيادى از ملتزمان خود در اطراف مىگشتند و با يكديگر در شكوه و جلال و سخا و بخشندگى رقابت مىكردند . » « 2 » الله ورديخان ، فرمانده نظامى معروف ، پل معظمى بر روى رودخانه در قسمت جنوبى چهار باغ ساخت ، و به اين ترتيب اين محوطه را در مسير باغ بزرگ هزار جريب در قسمت جنوبى زاينده رود قرار داد .
شاه عباس براى ترقى تجارت اصفهان نه فقط بازارهاى موجود را وسيع كرد ، بلكه با زور شش هزار نفر ارمنى را از جلفا ، در شمال ايران ، كوچ داد و آنها را در جنوب و جنوب غربى پاى تخت ساكن كرد . به اين ناحيه نام جلفاى نو داده شد ( و متدرجا كلمهء نو ساقط گرديد و به صورت « جلفا » در آمد ) . شاه عباس به اين مردم ساعى و تجارت پيشه امتيازات زيادى ، شامل آزادى مذهب و ساختن كليسا و انتخاب رئيس شهردارى ، اعطا كرد .
شاه عباس كبير تنها پادشاه صفوى نبود كه در زيبا ساختن اصفهان كوشيد . شاه عباس ثانى با ايجاد پل خواجو و قصر سعادت آباد و گردشگاه ، و شايد تالار اشرف « 3 » ، به زيبايى شهر افزود . از طرف ديگر ، شاه سليمان خسيس عمارت عمدهاى بر پا نكرد بلكه به ساختمانهاى موجود عمارات ديگرى افزود ، مانند ايجاد گنبد كوچكى در درب امام ( قرن پانزدهم ) و نماز خانهء كوچك مجلسى در مسجد جامى . همچنين چند عمارت را تعمير كرد .
بسيارى از اروپايىهايى كه در قرن هفدهم و هجدهم به اين شهر آمدند دربارهء آن مطالبى نوشتند . مهمترين و جامعترين اثرى كه در اين باره در دست داريم از شاردن است كه روى هم رفته ده سال بين سالهاى 1665 و 1677 در اصفهان زندگى كرد ، و در آن عهد اصفهان در اوج
هامش
( 1 ) . پير لوتى در كتابVers Ispahan، ص 216 ، چهار باغ را به درستى « شانزه ليزهء اصفهان » ناميده است .
( 2 )A New Account of East India and Persia , ( London , 1698 ) , p . 290. ( 3 ) . پروفسور پوپ( Pope )در كتابSurvey of Persian Art، جلد دوم ، ص 1194 ، مىنويسد كه اين تالار را اشرف بر پا كرد ولى آقاى گودار( Godard )در مقالهء خود راجع به اصفهان در آثار ايران ، جلد دوم ، صفحات 161 - 162 ، مىنويسد كه ممكن است اين تالار در اواخر زمان شاه سليمان يا شاه سلطان حسين ساخته شده باشد . اين ساختمان فعلا محل يكى از ادارات دولتى است .