به هشت دروازه تقليل يافته بود . همچنين شش دهانه يا سوراخ در ديوارها به وجود آمده بود . اگر از دروازهء طوقچى در شمال شروع كنيم و در جهت گردش عقربههاى ساعت به دور ديوارها بچرخيم ، ساير دروازههاى شهر از اين قرار بودند : جوباره ( يا عباس ) در شرق ، حسن آباد در جنوب شرقى ، سيد احمد و كارون در جنوب ، دوله و لومبان در غرب ، و در دشت در شمال غربى ، در حدود بيست يا سى سال بعد ، شمار دروازهها به ده رسيد و شايد هر دهانهاى را كه شاردن ذكر مىكند ، به صورت دروازه در آورده باشند . « 1 » در زمان حاضر ، تمام آثار دروازهها از بين رفته است ، چنان كه در تهران نيز چنين است .
زاينده رود در وقت طغيان خط دفاعى مستحكمى براى شهر بود . در بهار ، در اثر باران ، و همچنين آب شدن برفهاى زاگرس ، از اين رودخانه جز به وسيلهء پل نمىشد گذشت . و بنابراين ، پلهاى اصفهان در اين وقت سال از لحاظ نظامى بسيار اهميت داشت . در مواقع ديگر ، عبور از روخانه آسان بود .
در زمان صفويه ، اصفهان داراى چهار پل اصلى و دو پل فرعى بود . ولى از اين همه فعلا يك پل فرعى به جاى مانده است . در مسير رودخانه از غرب به شرق ، اول به پل مرنان مىرسيم . « 2 » اين پل بسيار ساده و داراى هيجده طاق و ديوارههاى كوتاه است و محلهء عباس آباد اصفهان را با قسمت غربى جلفا مربوط مىكند .
در يك ميل و ربعى پايين رودخانه پل الله ورديخان قرار دارد ، كه به مراتب زيباتر از پل مرنان است . اين پل كه در زمان شاه عباس كبير ساخته شده است ، داراى ديوارههاى بلند در هر دو طرف است و براى دفاع آسانتر از پل مرنان است . اصفهان و جلفا به وسيلهء اين پل به يكديگر مربوط مىشوند و به همين علت گاهى آن را پل جلفا مىنامند ( گاهى هم به آن « پل سى و سه طاق » مىگويند ) . چنان كه گفتيم ، اين پل قسمت شمالى و جنوبى چهار باغ را به هم متصل مىكند .
طول آن 968 پا و عرض آن 45 پاست . « 3 »
پايينتر از پل اللهورديخان ، پل كوچكى به نام پل چوبى قرار دارد كه به غلط پل چوبى خوانده مىشود . اين پل كه اصلا براى گذراندن مجراى آبى از روى رودخانه ساخته شده بود ، امروزه مورد استفادهء پيادهروها و رانندگان وسايل نقليهء سبك است .
پل خواجو پايينتر از پل چوبى است و شاه عباس ثانى آن را بر پايههاى پلى كه اوزون حسن آق قوينلو در حدود دو قرن پيش ساخته بود بنيان نهاد . پروفسور پوپ عقيده دارد كه شاه عباس ثانى با ساختن اين پل بهترين اثر پل سازى ايرانىها و يكى از زيباترين پلهاى فعلى را به وجود
هامش
( 1 )Valentijn , F . Ouden Nieuw Oost - Indien , vo 1 . P . , Vart I , pp . 207 - 8. ( 2 ) . نام درست آن پل ماربانان است ، ماربانان اسم دهكدهء كوچكى است كه فعلا حومهء جلفاست .
( 3 )Professor Pope , « Islamic Architecture : M . Bridges » A Survey of Persian Art , vo 1 . , II , p . 1236.