« . . . لزومى ندارد كه شوق و ذوق خود را از اين نجات شرح دهم . ما كه كمكى دريافت نمىداشتيم و مثل بردهها زندگى مىكرديم ، بيش از ديگران از آزادى خود خشنوديم . مدتى است كه براى دريافت مرخصى مىكوشم و از غيبت طهماسب قلى خان ، سردار معروفى كه اين همه اعجاز كرده است ، استفاده مىكنم و مستقيما با شاه به مذاكره مىپردازم و اميدوارم به آرزوى قلبى خود برسم . » « 1 »
فرانسوا دوگاردان در آخر نامه خود تقاضاى مبلغى وجه مىكند تا در اين سفر طولانى به فرانسه بتواند مخارج خود و برادر بيمارش را بپردازد . اين دو نفر ، مثل مبلغان مذهبى در ايران ، سالها بود كه پولى دريافت نمىداشتند . و در نتيجه ، در اين وقت سخت محتاج كمك مالى بودند .
عاقبت فرانسوا دو گاردان موفق شد از طهماسب اجازهء مراجعت براى خود و آنژ ( كه قدرى حالش بهتر شده بود ) بگيرد . همچنين شاه را واداشت كه تمام فرامين مربوط به حقوق و امتيازات مبلغان كاتوليك را تجديد كند و خانهاى را كه شاه سابق به آنها بخشيده بود مجددا متعلق به آنها بداند و تمام كشيشهاى فرانسوى را در بندر عباس از پرداخت عوارض گمركى معاف دارد .
اين دو برادر ، در اين وقت ، عازم سفر شدند « 2 » و پس از گذشتن از بصره و بغداد و حلب ، عاقبت در ماه فوريهء 1732 ، بعد از شانزده سال غيبت ، به مارسى رسيدند . ولى بدبختىهاى گاردان هنوز به آخر نرسيده بود ، زيرا به محض پياده شدن از كشتى به علت مقروض بودن دستگير و به زندان افكنده شد . بنابراين ، فرانسوا در نجات او سعى كرد و گفت كه او در خدمت پادشاه فرانسه مقروض شده است . « 3 » با در نظر گرفتن اين كه آنژ دو گاردان در دشوارترين و خطرناكترين دورهء تاريخ ايران در اين كشور مقيم شده و محاصرهء اصفهان را تحمل كرده و طى فرمان روايى افغانها ، آن هم تا مدتى با حال فلج ، در اين شهر مانده بود ، رفتار دولت فرانسه با او پس از بازگشت او به وطن بسيار بىانصافانه بوده است . مع الوصف ، دولت فرانسه بعدا پشيمان شد و براى آنژ و فرانسوا مقدارى مقررى تعيين كرد . « 4 »
هامش
( 1 ) . گزارش جهت كنت دو مورپا ،( Maurepas )مورخ 8 مارس 1730 ، در بايگانى وزارت امور خارجهء فرانسه ، جلد 7 ، ورقa100 مضبوط است .
( 2 ) . در خانه كنسول در اصفهان ، يك نفر راهب كبوشى( Capuchin )و يك مترجم گرجى به جا نهادند . همچنين - نامهء گاردان از حلب ، مورخ 13 فوريه 1731 ، در بايگانى وزارت امور خارجهء فرانسه ، جلد هفتم ، ورقa100 .
( 3 ) . بايگانى وزارت امور خارجهء فرانسه ، جلد هفتم ، ورقb112 .
( 4 ) . مقدر نبود كه آنژ دوگاردان مدت مديدى مقررى خود را دريافت دارد ، زيرا در سال 1735 در مارسى در گذشت . اما در خصوص فرانسوا ، كمپانى فرانسوى هند شرقى قصد داشت او را جهت تصدى امور تجارى به اصفهان بفرستد ، ولى از كار افتادن وزير اعظم توپال عثمان پاشا كه طرف دار فرانسوىها بود و بروز جنگ ميان ايران و تركيه باعث متروك ماندن اين نقشه شد . -Masson , Histoire du Commerce Francais dans le Levant au XVIIIe Siecle , p . 532